Türkiye'de Mesire Yerleri ve Kent Ormanları Yapım Esasları Teknik Değerlendirme Raporu

1. Yönetici Özeti

Türkiye genelindeki orman içi rekreasyon alanları ile kent ormanlarının planlanması, projelendirilmesi, inşası ve işletilmesine ilişkin usul ve esaslar kapsamlı bir teknik standarda bağlanmıştır. 6831 sayılı Orman Kanunu ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu başta olmak üzere, imar, kıyı ve koruma mevzuatıyla entegre edilen bu yapım esasları; orman ekosistemlerinin biyolojik çeşitliliğini korumayı, alanların taşıma kapasitesini aşan plansız ve kontrolsüz kullanımları engellemeyi ve topluma yüksek standartlı rekreasyonel hizmet sunmayı amaçlamaktadır.

Düzenleme; büro araştırmalarından arazi etüt-envanter çalışmalarına, iklim ve eğim analizlerinden bölgeleme kademelenmesine, bilimsel taşıma kapasitesi hesaplarından alan tiplerine göre izin verilen tesis listelerine ve nihai fiziki plan onay zincirine kadar tüm aşamaları bağlayıcı kurallara bağlamaktadır.

2. Yasal Çerçeve ve Kurumsal Yetki Dağılımı

Mesire yerlerinin planlama, onay ve ruhsat süreçleri alanın türüne, idari statüsüne ve mülkiyet rejimine göre iki ayrı kurumsal omurga üzerinden yürütülmektedir:

Bu kurumsal görev paylaşımı uyarınca, A ve B tipi alanlarda imar planı ve yapı ruhsatı mecburiyeti getirilerek yerel imar denetimi devreye sokulmuş; C ve D tipi sahalarda ise ormancılık odaklı vaziyet planı onay süreci yetkili kılınmıştır.

3. Planlama Öncesi Büro Çalışmaları ve Yasal Kısıtlar

Arazi çalışmalarına başlanmadan önce saha ve etki alanı hakkında mevcut tüm hukuki, idari ve teknik veriler derlenir. Bu aşamada tamamlanan araştırmalar ileride ortaya çıkabilecek mülkiyet uyuşmazlıklarını ve yasal kısıt ihlallerini önceden çözümler.

3.1. Önceden Alınmış Kararların Tespiti

Planlama sahası sınırları içinde ve yakın çevresinde kamu kurumları veya üçüncü şahıslarca alınarak kesinleşmiş şu kararların bulunup bulunmadığı incelenir:

• Mekânsal Planlar: 1/100.000 veya 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni Planları, 1/5.000 veya 1/2.000 ölçekli Nazım İmar Planları, 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planları ve bunlara ait resmi plan açıklama raporları.

• Turizm ve Koruma Alanları: 1/25.000 veya daha büyük ölçekli Turizm Planları, Turizm Merkezleri, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri.

• Özel Çevre ve Doğa Koruma Sahaları: Özel Çevre Koruma Bölgesi (ÖÇKB) sınırları, 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca korunan alanlar ve yaban hayatı sahaları.

• Savunma ve Güvenlik: Milli Savunma Bakanlığı tarafından belirlenmiş askeri bölge ve stratejik yasak saha sınırları.

• Altyapı ve Enerji Koridorları: İçme, kullanma veya enerji amaçlı baraj ve gölet koruma kuşakları; mevcut ve tasarı halindeki karayolları, demiryolları, enerji nakil hatları, telsiz/telefon röle istasyonları, TV yansıtıcıları, doğal gaz boru hatları ve NATO akaryakıt hatları.

• Maden ve Petrol Hakları: Merî Maden ve Petrol Kanunları kapsamında verilmiş arama ve işletme ruhsatları.

• Orman Kadastrosu ve İrtifaklar: Orman kadastro çalışmalarına göre kesinleşmiş mülkiyet sınırları ve irtifak hakları.

3.2. Kritik Yasal Sınırlayıcılar: Kıyı, Karayolu ve Doğal Sit Alanları

Planlamada en sık karşılaşılan üç temel yasal kısıt için özel teknik ve idari şartlar tanımlanmıştır:

• Kıyı Kenar Çizgisi: Planlama sahası deniz, tabii ve suni göl ile akarsu kıyılarını veya bu yerlerin sahil şeritlerini kapsıyorsa, onaylı Kıyı Kenar Çizgisinin 1/1.000 ölçekli halihazır haritaya aktarılması zorunludur. Sahil şeridinde yer alacak her türlü düzenlemede 3621 sayılı Kıyı Kanunu ve ilgili yönetmelik hükümleri harfiyen uygulanır; kıyının kamuya açık kullanımı korunur.

• Karayolları İstimlak Sınırı: Karayolu kenarındaki sahalarda Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) istimlak sınırı tespit edilerek plana altlık alınır. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 17 ve 18. maddeleri ile Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik gereğince; belediye sınırları içinde belediyeden izin alınması ve KGM Bölge Müdürlüğünden bağlantı/geçiş yolu uygun görüşünün temini mecburidir. İzinsiz bağlantı yolları masrafları sorumlusuna ait olmak üzere derhal kaldırılır.

• I. Derece Doğal Sit Alanları: Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun 728 ve 740 sayılı İlke Kararları işletilir. Bu alanlarda 1/25.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı veya 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı doğrultusunda hazırlanacak projeye göre ilgili Koruma Bölge Kurulu'ndan izin alınması şartıyla yalnızca halka açık günübirlik tesisler (lokanta, büfe, kafeterya, soyunma kabinleri, WC, gezi yolu, açık otopark) ile iskele, balıkçı barınağı ve bekçi kulübesi gibi koruma-geliştirme amaçlı yapılara izin verilebilir.

3.3. İklim Analizi ve Eğim Eşikleri

Planlama sahasına en yakın istasyonlardan Meteoroloji Genel Müdürlüğü onaylı son 10 yıllık bültenler temin edilir; rüzgar yön ve şiddeti, mevsimsel sıcaklık dalgalanmaları ve yağış rejimleri incelenir. Halihazır harita üzerinden yapılan eğim analizinde kesin kullanım sınırları çizilir:

4. Arazi Çalışmaları: Etüt ve Envanter Esasları

Büro verilerinin sentezinden sonra, uzman teknik heyetlerce sahada doğrudan etüt ve envanter çalışmaları gerçekleştirilir.

4.1. Alan İçi Kaynak Envanteri

Saha sınırları içindeki doğal ve fiziki bileşenler ayrıntılı olarak kayıt altına alınır:

• Tabii Bitki Örtüsü: Bitki türleri, kapalılık oranları, ağaç boylanma ve gölgeleme kapasiteleri, anıt ağaçlar, korunacak ve endemik türler, orman içi açıklıklar, diri örtü yapısı ile zehirli veya batıcı tehlikeli türlerin yerleri.

• Yaban Hayatı: Alanda barınan memeli, kuş ve sürüngen popülasyonları, göç koridorları, beslenme ve üreme odakları.

• Jeoloji ve Jeomorfoloji: Genel jeolojik formasyon, fay hatları, depremsellik, heyelan ve kaya düşmesi riskleri; kanyon, düden, falez, mağara, obruk ve plaj gibi peyzaj değerleri.

• Hidrojeoloji ve Su Kaynakları: Akarsular, sel dereleri, taşkın riskleri, taban suyu seviyesi, bataklıklar, doğal su kaynaklarının yeri, debisi ve kimyasal/bakteriyolojik analizleri ile termal kaynak varlığı.

• Toprak Özellikleri: Toprak türü, derinliği, süzekliği (geçirgenliği), kimyasal yapısı ve yüzeysel erozyon hassasiyeti.

• Peyzaj ve Estetik: Doğal ve kültürel peyzaj karakteri, bakı özellikleri, manzara seyir noktaları, renk ve doku uyumu.

• İnsan Yapısı Unsurlar ve Kirlilik: Mevcut yollar, patikalar, su isale hatları, su depoları, enerji nakil hatları, kanalizasyon hatları, yapılar, bentler ile çevre kaynaklı koku, toz ve gürültü kaynaklarının yön ve şiddetleri.

4.2. Alan Dışı Bölgesel Envanter

Sahanın yakın çevresiyle mekânsal entegrasyonu şu parametrelerle incelenir:

• Planlama alanının ana yerleşim merkezlerine uzaklığı ve seyahat süreleri,

• Bölgedeki otoyol, demiryolu, havalimanı ve liman gibi ana ulaşım merkezlerine bağlantı imkanları,

• Yakın çevredeki tarım, ormancılık veya sanayi arazi kullanımları,

• Bölgenin turizm hinterlandı, ana çekim merkezleri ve potansiyel turizm rotaları,

• Yöresel geleneksel mimari karakter ve mahalli yapı malzemeleri (taş, ahşap vb.),

• Çevre yerleşimlerde yaşayan halkın demografik ve sosyo-ekonomik profili,

• Çevre kirlilik kaynakları ve bölgeye dönük çevresel baskılar.

5. Bilgilerin Analiz-Sentezi ve Fonksiyonel Bölgeleme

Alan içi ve dışı veriler, eğim paftaları ve yasal kısıtlar harita katmanları üzerinde çakıştırılarak sentez paftaları üretilir. Bu paftalar sahanın mutlak korunacak, kontrollü kullanılacak veya yoğun kullanıma açılacak kısımlarını belirler.

Planlama sahası üç ana bölgeye ayrılır:

• Koruma Bölgesi: Her türlü inşaata ve yoğun rekreasyonel kullanıma kesinlikle kapalıdır. Doğal kaynakları koruma alt bölgesi (endemik türler, hassas ekosistemler, jeomorfolojik anıtlar) ve kültürel kaynakları koruma alt bölgesi (tarihi, arkeolojik veya mitolojik kalıntılar) olarak kademelendirilir.

• Tampon Bölge: Koruma alanları ile yoğun kullanım alanları arasında yer alan, ekolojik geçişi sağlayan ve dış olumsuz baskıları süzen bariyer kuşaktır. Yalnızca kontrollü yürüyüş parkurlarına izin verilir.

• Kullanma Bölgesi: Belirlenen taşıma kapasitesi normlarına uygun olarak piknik, kamp, spor, oyun, yeme-içme ve idari tesislerin yerleştirildiği aktif rekreasyon sahasıdır.

6. Ziyaretçi Taşıma Kapasitesi ve Standart Kullanım Normları

Mesire alanlarında doğal dokunun ezilmesini, toprak sıkışmasını ve orman tahribatını önlemek amacıyla kapasite hesapları kesin matematiksel normlara bağlanmıştır:

Doğal kaynakların yenilenme hızı, toprak direnci ve eğim koşullarına bağlı olarak hektar başına yoğunluk taban eşik olan 150 kişiye kadar düşürülebilir.

7. Mesire Yerlerinde Bulunabilecek Tesis ve Donatı Standartları

Başbakanlığın 2006/18 sayılı genelgesi uyarınca, mesire yerlerinde planlanan tüm açık alan düzenlemeleri, donatılar ve binalar engelli bireylerin erişimine ve kullanımına tam uyumlu (engelli rampaları, hissedilebilir yüzeyler, engelli WC vb.) olarak inşa edilmek zorundadır.

A ve B tipi mesire yerlerinde izin verilen tesislerin karşılaştırmalı matrisi aşağıda sunulmuştur:

C tipi orman içi dinlenme yerleri yalnızca günübirlik piknik ve gezinti amacıyla sınırlı temel donatı (tuvalet, çeşme, piknik masası) barındırır. D tipi kent ormanları ise B tipi donatılarına ilaveten halkın orman sevgisini ve çevre bilincini geliştirecek tematik yürüyüş yolları ve bilgilendirme donatılarına öncelik verir.

8. Mesire Yerinin Planlanması, Halihazır Harita ve Ağaç Rölövesi

Mesire yeri planları, alanın güncel topoğrafik ve meşcere yapısını yansıtan onaylı halihazır haritalar üzerine çizilir.

8.1. Halihazır Harita ve Ağaç Rölövesi Standartları

3194 sayılı İmar Kanunu'nun 7/a maddesi uyarınca halihazır haritaların onay mercii ilgili belediyeler veya valiliklerdir. Harita üretiminde şu bağlayıcı teknik şartlar aranır:

• Ölçüm Noktası Sıklığı: Eşyükselti eğrilerinin çizimi için 1 hektarlık alana homojen dağılmış en az 25 detay ölçüm noktası düşmelidir.

• Eşyükselti Aralığı: Eşyükselti eğrileri 1,0 metrede bir, düz ve hassas taban alanlarında isteğe bağlı olarak 0,5 metrede bir geçirilmelidir.

• Topoğrafik Detaylar: Yollar, patikalar, dere yatakları, şevler, kayalıklar, enerji ve telefon hatları ile su toplama çizgileri ölçülerek haritaya yansıtılır.

• Ağaç Rölövesi Kriterleri:

  1. Sık ağaçlık alanların yalnızca kapalı dış sınırları haritaya işlenir.

  2. Seyrek ağaçlık alanlarda, 1,30 m göğüs yüksekliğinde çapı 20 cm ve üzerinde olan her ağaç koordinatlı ve noktasal olarak haritaya aktarılır.

  3. Yaklaşık 200 m² veya daha büyük orman içi açıklıkların sınırları bağımsız poligon olarak çizilir.

• Alan Uyuşmazlığı Denetimi: Onaylanan halihazır haritadaki saha sınırları ve yüzölçümü, kuruluş raporunda tescillenen saha sınır ve büyüklüğü ile birebir örtüşmelidir. Farklılık bulunması halinde planlama öncesinde İşletme Müdürlüğünce düzeltme yapılır.

8.2. Fiziki Planın Tasarımı ve Plan Raporu

Planlama çalışmasında eğim, bitki örtüsü ve iklim analizleri ile yasal sınırlayıcılar plana aktarılır. Kullanım bölgeleri ve taşıma kapasitelerine dayanılarak fonksiyon ilişki şemaları ve ana sirkülasyon hatları kurgulanır.

Yüklenici firma, Bölge Müdürlüğü teknik personelinin katılımıyla 1/1.000 ölçekli onaylı halihazır harita üzerinde alternatif plan eskizleri üretir. İdarenin incelemesi ve düzeltmeleri neticesinde Şube Müdürlüğünce uygun görülen nihai plan, Bölge Müdürlüğü "Olur" yazısı ile Genel Müdürlüğe sunulur.

Plan raporu, fiziki planın ayrılmaz parçasıdır. Rapor kapağında Bakanlık ve Genel Müdürlük resmi antedi, saha adı, planın yapıldığı ay ve yıl yer alır. Raporda alanın coğrafi ve iklim verileri, kapasite hesapları, yapı ve tesislerin mimari kullanım amaçları, aplikasyon notları ve uygulama etapları ayrıntılı olarak açıklanır.

9. İdari Denetim, Onay Hiyerarşisi ve Teslim Koşulları

Mesire yeri planlama sürecinin onay kademelenmesi aşağıdaki resmi bürokratik zincire tabidir:

1. Firma Taslak Çalışması ve Bölge Müdürlüğü Teknik Heyetinin Ortak Arazi Çalışması

2. Orman İşletme Müdürlüğü Teknik Kontrolü ve Gerekli Düzeltmeler

3. Doğa Koruma ve Milli Parklar / Orman Şube Müdürlüğü Uygunluk İncelemesi

4. Orman Bölge Müdürlüğü İmzası ve Resmi "Olur" Yazısı

5. İlgili Genel Müdürlük (DKMP veya OGM) Daire Başkanlığı Nihai Tasdik ve Onayı

9.1. Plan ve Doküman Teslim Standartları

Yüklenici veya plan müellifi, onaylanan çalışmaları idareye şu standartlarda teslim eder:

• 4 Takım Ciltli Baskı: Gelişme planı paftaları ve plan raporu şartnamede belirtilen cilt kapak formatına uygun olarak 4 takım halinde sunulur.

• CAD Tabanlı Sayısal Arşiv: Gelişme planı CAD tabanlı vektörel programlarla hazırlanarak plan raporu metinleriyle birlikte CD veya DVD ortamında teslim edilir.

• Fotoğrafik Saha Envanteri: Saha içerisindeki mevcut ve yeni planlanan yapı ve tesislerin konuşlanacağı noktaları gösteren koordinatlı fotoğrafları içeren CD'ler 4 adet çoğaltılarak plan raporlarına eklenir.

• İdare Dokümanlarının İadesi: Planlama sürecinin başında idarece yükleniciye teslim edilen tüm harita, veri ve resmi belgeler eksiksiz olarak idareye iade edilir.

10. Uygulama ve Sürdürülebilirlik Değerlendirmesi

Yeni yapım esaslarının getirdiği kuralların arazide etkinliğini koruyabilmesi için şu uygulama ilkeleri gözetilmelidir:

• Sayısal Takip ve CBS Entegrasyonu: DKMP ve OGM genelinde tescilli tüm mesire yerlerinin sayısal katmanları, onaylı imar/vaziyet planları, izinli tesis sınırları ve ziyaretçi kapasiteleri merkezi bir Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) veritabanına işlenmelidir.

• Kapasite ve Ziyaretçi Yönetimi: Metropoliten alanların çeperindeki yoğun B tipi mesire alanlarında hektar başına 250 kişi sınırının aşılmaması için dijital araç giriş ve rezervasyon kontrol sistemleri devreye alınmalıdır.

• Doğal Malzeme Disiplini: Yapılacak tüm üstyapı donatılarında yerel taş ve emprenye ahşap gibi doğayla uyumlu malzemeler kullanılmalı; betonarme veya prefabrik yapılaşma girişimleri işletme müdürlüklerince engellenmelidir.

• Engelsiz Tasarım Uygunluğu: Yapı ve donatıların teslim-kabul aşamalarında Başbakanlık 2006/18 sayılı genelgesi uyarınca engelli dolaşım izleri, rampa eğimleri ve sıhhi tesis uyumluluğu teknik şartnameye göre denetlenmelidir.

Referans Mevzuat ve Belgeler

• 6831 Sayılı Orman Kanunu

• 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu

• 3194 Sayılı İmar Kanunu (Madde 7/a)

• 3621 Sayılı Kıyı Kanunu ve Kıyı Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik

• 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu (Madde 17 ve 18)

• Karayolları Kenarında Yapılacak ve Açılacak Tesisler Hakkında Yönetmelik

• Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu 728 ve 740 Sayılı İlke Kararları (I. Derece Doğal Sit Alanları)

• 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu

• Başbakanlık 2006/18 Sayılı Özürlülerin Kamu Binaları ve Alanlarına Erişilebilirliği Genelgesi

• Orman ve Su İşleri Bakanlığı Mesire Yerleri ve Kent Ormanları Teknik İzahnamesi ve Yapım Esasları