Kuzeybatı Anadolu'nun sarp, rüzgarlı ve bir o kadar da bereketli toprakları, tarih boyunca sayısız medeniyetin yükselişine, dönüşümüne ve çöküşüne tanıklık etmiş; stratejik konumuyla daima imparatorlukların odak noktasında yer almıştır. Çanakkale'nin Ezine ilçesine bağlı Dalyan köyü sınırları içerisinde, Ege Denizi'nin serin sularına nazır bir konumda yer alan Alexandria Troas Antik Kenti ve onun hemen yanı başındaki Kestanbol Kaplıcaları, antik dünyanın mühendislik dehasını, jeopolitik vizyonunu ve doğanın insanoğluna sunduğu eşsiz şifa kaynaklarını tek bir coğrafyada birleştiren muazzam bir miras kompleksidir. Helenistik dönemde temelleri atılan, Roma İmparatorluğu döneminde bir dünya metropolüne dönüşen ve erken Hristiyanlık için kilit bir hac merkezi haline gelen bu görkemli kent, günümüzde hem arkeolojik zenginliği hem de termal turizm potansiyeli ile olağanüstü bir cazibe merkezi konumundadır.
Bu kapsamlı araştırma raporu, Alexandria Troas Antik Kenti'nin tarihsel, mimari ve kültürel evrimini derinlemesine incelerken; kentin ayrılmaz bir parçası olan ve "ölü dirilten su" efsanesiyle anılan Kestanbol Kaplıcaları'nın balneolojik özelliklerini, tarihsel sürekliliğini ve bölgenin modern turizm vizyonunu detaylı bir biçimde analiz etmektedir. Arkeolojik bulguların ışığında, kentin devasa ekonomik altyapısını oluşturan "Marmor Troadense" (Troas Graniti) ticareti ve antik iç limanın doğa harikası bir "Pembe Göl"e dönüşüm süreci de bu çalışmanın temel odak noktaları arasında yer almaktadır. Bölgedeki modern arkeolojik kazıların "Geleceğe Miras" projesi kapsamında ivme kazanması, bu antik metropolün üzerindeki sır perdesini aralamakta ve Çanakkale'nin uluslararası turizm sahnesindeki yıldızını giderek parlatmaktadır.
Alexandria Troas'ın tarihsel serüvenini tam olarak kavrayabilmek için, kentin üzerinde yükseldiği "Troas" bölgesinin binlerce yıllık derin geçmişine bakmak gerekmektedir. Troas bölgesi, Erken Tunç Çağı'ndan (MÖ 3000'ler) itibaren Anadolu ile Ege ve Balkan kültürleri arasında bir köprü işlevi görmüş, Troya (Hisarlık) yerleşimleriyle kültürel bir merkez haline gelmiştir. Hitit metinlerinde "Wilusa" olarak anılan bu bölge, Homeros'un efsanevi İlyada destanına konu olan Troya Savaşı'nın da sahnesidir. Alexandria Troas, işte bu binlerce yıllık stratejik ve mitolojik mirasın üzerine, yepyeni bir Helenistik vizyonla inşa edilmiştir.
Kentin kuruluşu, Makedonya Kralı Büyük İskender'in vefatının ardından imparatorluğun bölüşülmesi sürecinde, önde gelen komutanlardan (Diadohlar) Antigonos Monophtalmos tarafından MÖ 310 yılında gerçekleştirilmiştir. İlk olarak "Antigoia" adıyla kurulan bu yerleşim, bölgedeki Sigia gibi küçük köylerin birleştirilmesiyle (synoikismos) stratejik bir liman kenti olarak tasarlanmıştır. Ancak Antigonos'un MÖ 301 yılındaki İpsos Savaşı'nda yenilip ölmesinin ardından bölgede hakimiyet kuran bir diğer Makedon komutan Lysimakhos, kentin adını "İskender'in Troas'taki Yurdu" anlamına gelen "Alexandria Troas" olarak değiştirerek, bu yerleşimi efsanevi liderin anısına adamış ve kentin prestijini zirveye taşımıştır.
Kentin asıl altın çağı ve küresel bir güce dönüşmesi, Roma İmparatorluğu'nun egemenliğine girmesiyle başlamıştır. Roma İmparatoru Augustus, MÖ 1. yüzyılın ortalarında emekli Roma askerleri (veteranlar) için burada özel bir koloni kurdurtmuş ve kenti "Colonia Augusta Troadensium" adıyla bir Roma metropolisi statüsüne yükseltmiştir. Bu stratejik hamle, kentin sadece ticari bir liman olmaktan çıkıp, Roma'nın Küçük Asya'daki (Anadolu) en güçlü askeri, kültürel ve ekonomik üssü haline gelmesini sağlamıştır. Emekli askerlerin kente yerleştirilmesi, kentsel dokuda ciddi bir demografik dönüşüm yaratmış ve İtalyan yarımadasına özgü idari ve mimari geleneklerin doğrudan Anadolu'ya taşınmasına vesile olmuştur.
Alexandria Troas'ın Avrupa ile Asya kıtaları arasındaki kritik bağlantı noktasında yer alması, Çanakkale Boğazı'nın (Dardanelles) girişini kontrol etmesi ve Ege'nin en korunaklı limanlarından birine sahip olması, kentin jeopolitik önemini o denli artırmıştır ki, efsanevi diktatör Jül Sezar bu kenti Roma İmparatorluğu'nun yeni başkenti yapmayı ciddi olarak planlamıştır. Romalı tarihçi Suetonius'un da kayıtlarına geçen bu düşünce, kentin o dönemdeki muazzam potansiyelini gözler önüne sermektedir. Yüzyıllar sonra, İmparator I. Konstantin (Büyük Konstantin) de benzer bir jeopolitik vizyonla Alexandria Troas'ı Doğu Roma'nın (Bizans) başkenti olarak düşünmüş ve bu doğrultuda kentte büyük imar faaliyetleri başlatmıştır. Her ne kadar Konstantin nihai tercihini stratejik olarak daha korunaklı bulduğu Byzantion'dan (Konstantinopolis/İstanbul) yana kullansa da, bu tarihi olasılık, Alexandria Troas'ın dönemin küresel siyasetindeki muazzam ağırlığını kanıtlamaktadır. Nitekim kentin, Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemi belgelerinde, ayrıca ünlü Türk denizcisi Piri Reis'in efsanevi "Kitab-ı Bahriye"sinde "Eski İstanbul" veya "Eski İstanbolluk" olarak anılması, bu tarihi "başkent olma" yarışının halk hafızasındaki kalıcı ve saygın yansımasıdır.
