Mersin-Adana 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı Kapsamında Davultepe Tarım Alanları: İdari Yargı Süreçleri, Şehircilik İlkeleri ve Kümülatif Ekolojik Etki Analizi

Giriş ve Kavramsal Çerçeve

Kentleşme dinamikleri ile tarımsal sürdürülebilirlik arasındaki tarihsel çatışma, özellikle rant potansiyeli yüksek kıyı şeritlerinde ve verimli tarım havzalarında en keskin formlarına ulaşmaktadır. Türkiye'nin Doğu Akdeniz havzasındaki en önemli ekonomik ve demografik merkezlerinden biri olan Mersin ili, bu mekânsal çatışmanın laboratuvarı niteliğindedir. Bu bağlamda, Mersin ili, Mezitli ilçesi, Davultepe Mahallesi sınırları içerisinde yer alan tarım arazilerinin arazi kullanım kararlarının değiştirilmesi etrafında şekillenen hukuki ve planlama ihtilafı, salt yerel bir imar sorunu olmanın ötesine geçerek, Türk idare hukuku, mekânsal planlama teorisi ve ekolojik ekonomi disiplinleri açısından emsal teşkil eden çok boyutlu bir vaka haline gelmiştir.

Mersin-Adana Planlama Bölgesi 1/100.000 Ölçekli Revizyon Çevre Düzeni Planı kapsamında 2019 ve 2020 yıllarında idare tarafından gerçekleştirilen plan değişiklikleri ile bölgedeki mutlak tarım arazilerinin "Kentsel Servis Alanı" (küçük sanayi sitesi) statüsüne geçirilmesi, geniş çaplı bir ekolojik ve sosyo-ekonomik tartışmanın fitilini ateşlemiştir. Yıllarca süren bu ihtilaf, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun (İDDK) 18 Aralık 2025 tarihinde verdiği kesin iptal kararı ile yeni bir boyuta evrilmiş; ardından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın mahkeme kararına uyarak 2026 yılında alanı yeniden "Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" olarak tescil etmesiyle nihayete ermiştir.

Bu araştırma raporu; söz konusu alanın coğrafi ve tarımsal profilini, plan değişikliğinin arkasındaki yerel ve merkezi idare süreçlerini, olağanüstü kamulaştırma pratiklerinin mülkiyet hukuku bağlamındaki açmazlarını ve nihai yargı kararlarının şehircilik ilkeleri ile mekânsal kurgu üzerindeki dönüştürücü etkilerini derinlemesine incelemektedir. İdari işlemlerin ardındaki rasyonalite eksiklikleri, alternatif alan araştırmalarının yapılmaması ve planlamada "koruma-kullanma" dengesinin nasıl gözetilmesi gerektiği hususları, yargı kararlarının teknik gerekçeleri üzerinden bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmektedir.

Mekânsal Kurgu, Toprak Karakteristiği ve Tarımsal Bütünlük

Çukurova Deltası'nın Batı Uzantısında Davultepe'nin Mikro-Klima Özellikleri

Mersin'in Mezitli ilçesi, Akdeniz ikliminin tüm karakteristik özelliklerini bünyesinde barındıran, yüksek bağıl nem oranına ve don olaylarının nadir görüldüğü ılıman kışlara sahip bir coğrafi konumda yer almaktadır. Davultepe Mahallesi, bu mikro-klimanın tarımsal üretim, özellikle de subtropikal iklim bitkileri için en elverişli olduğu alt havzalardan birini temsil etmektedir. Alan, coğrafi olarak denize yaklaşık 1.200 metre, ana ulaşım akslarına (D-400 Karayolu) ise 800 metre mesafede konumlanmış olup , denizel etkinin iç kesimlere taşınmasını sağlayan topografik bir yapıya sahiptir.

Bölge, Türkiye Cumhuriyeti'nin tarımsal kalkınma hamleleri çerçevesinde devlet eliyle inşa edilen sulama kanalları sayesinde uzun yıllardır entansif (yoğun ve yüksek verimli) sulu tarım uygulamalarına sahne olmaktadır. Çukurova deltasının batı uzantısında yer alan bu topraklar, alüvyal birikimlerin getirdiği mineral zenginliği, uygun pH dengesi ve yüksek organik madde içeriği sayesinde yılda birden fazla ürün alınabilen, yüksek tarımsal kapasiteye sahip araziler sınıfında yer almaktadır.

Tarımsal Sınıflandırma ve Biyolojik Sermaye

Mekânsal planlama disiplininde, bir alanın tarımsal değerinin ölçülmesi salt mevcut durumu ile değil, toprağın fiziksel kapasitesi ve gelecekteki üretim potansiyeli ile değerlendirilir. Bu bağlamda, Mersin İl Toprak Koruma Kurulu tarafından söz konusu Davultepe havzası resmi olarak "sulu dikili tarım arazisi" olarak sınıflandırılmıştır. Bu hukuki ve teknik sınıflandırma, alanın mutlak tarım arazisi vasfını taşıdığını ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında üst düzey bir koruma zırhına sahip olması gerektiğini ifade etmektedir.

Bölgede halihazırda yoğun olarak limon, portakal, mandalina gibi narenciye türleri ile zeytin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Yaklaşık 33 hektarlık (farklı kamulaştırma vizyonlarında 360 ila 420 dönüm olarak telaffuz edilen) bu alan üzerinde, ekonomik ömrünün zirvesinde olan ve düzenli hasat veren yaklaşık 60.000 adet meyve ağacı bulunmaktadır. Bu bitkisel varlık, yalnızca ekonomik bir girdi (tarımsal gayrisafi hasıla) değil, aynı zamanda on yıllar süren bir emek, sermaye birikimi ve agronomik bir yatırımdır. Dava dosyalarına yansıyan bilirkişi raporlarında ve mahkeme heyetlerinin mahallinde yaptığı keşif tespitlerinde, bölgedeki tarımsal bütünlüğün (tarımsal amaçlı kullanımın coğrafi sürekliliğinin ve altyapısal bağlarının) bozulmadığı ve arazide tarım faaliyetlerine kesintisiz ve aktif olarak devam edildiği açıkça vurgulanmıştır.

Ekosistem Hizmetleri ve Kentsel Isı Adası Etkisine Karşı Doğal Bariyer

Davultepe'deki narenciye ve zeytin plantasyonları, salt ticari bir üretim sahası olmanın ötesinde, Mersin makroformunun ekosistem hizmetleri (ecosystem services) açısından kritik bir denge unsurudur. Ekosistem hizmetleri; tedarik edici, düzenleyici, destekleyici ve kültürel hizmetler olarak dört ana kategoride incelenir. 60.000 ağaçlık bu devasa yeşil doku, düzenleyici ekosistem hizmetleri bağlamında eşsiz bir fonksiyona sahiptir.

Ağaçların oluşturduğu biyokütle, atmosferdeki karbondioksiti bağlayarak kentsel bir karbon yutağı (carbon sink) işlevi görmektedir. Ayrıca bitkilerin kök sistemleri, bölgedeki yeraltı suyu rejimini dengelemekte, yüzey akışını yavaşlatarak su erozyonunu önlemekte ve toprağın fiziksel strüktürünü korumaktadır. Kentsel ekoloji perspektifinden bakıldığında, Davultepe'deki bu geniş tarım alanları, kentsel yapılaşmanın yoğun olduğu bölgelerde güneş radyasyonunun beton ve asfalt yüzeyler tarafından emilmesiyle ortaya çıkan "Kentsel Isı Adası" (Urban Heat Island - UHI) etkisini kıran, doğal bir soğutma koridorudur.

Ekosistem Hizmetleri Değeri (Ecosystem Services Value - ESV), ekolojik ekonomide standartlaşmış yöntemlerle hesaplanabilmektedir. Bir alanın toplam ekosistem değeri şu formül ile ifade edilir:

ESV = Toplam (A_i x V_i)

Burada A_i belirli bir arazi kullanım tipinin alanını (hektar cinsinden), V_i ise bu kullanım tipinin birim alan başına düşen ekosistem hizmet değer katsayısını temsil eder. Tarım alanları Kentsel Servis Alanlarına (betonarme sanayi yapılarına) dönüştürüldüğünde, V_i katsayısı dramatik bir şekilde negatife düşmekte, bölgenin net çevresel faydası ortadan kalkarak yerini çevresel maliyetlere (kirlilik, atık, ısınma) bırakmaktadır. Davultepe'deki plan değişikliği, bu denklemdeki ekolojik maliyeti tamamen göz ardı eden bir yaklaşımla tasarlanmıştır.

Mekânsal Planlama Geçmişi ve Statü Değişimlerinin İdari Kronolojisi

Mersin ve Adana illerinin bütünü kapsayan Mersin-Adana Planlama Bölgesi 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı, 2025 yılı hedef alınarak sürdürülebilir bir çevre yaratılmasını, tarımsal ve tarihsel kimliğin korunmasını ve sektörel gelişme hedeflerine uygun makro düzeyde mekânsal kararların üretilmesini amaçlayan anayasa niteliğinde bir üst ölçekli plandır. Çevre düzeni planları, alt ölçekli nazım (1/5000) ve uygulama (1/1000) imar planlarına kılavuzluk eder ve şehrin uzun vadeli gelişim yönünü belirler.

2017 Plan Revizyonu ve "Tampon Bölge" Kurgusu

Bölgenin planlama geçmişi incelendiğinde, 2017 yılında yapılan plan revizyonlarında Davultepe'deki bu alanın stratejik bir role sahip olduğu görülmektedir. Planda önerilen otoyol bağlantısı (kuzey-güney aksı) boyunca uzanan bu tarım arazileri, kentsel yayılmanın (urban sprawl) mutlak tarım alanlarına doğru ilerlemesini durduracak bir "tampon bölge" (buffer zone) olarak öngörülmüştü.

Tampon bölgeler, mekânsal planlama kuramında yapılaşmış çevre (built environment) ile hassas ekosistemler veya mutlak korunması gereken tarım arazileri arasında bir sönümleyici (absorber) bariyer oluştururlar. Otoyolların getirdiği gürültü, hava kirliliği, partikül madde emisyonları ve en önemlisi "yapılaşma baskısı", bu tampon bölgeler sayesinde kırsal iç kesimlere ulaşmadan filtrelenir. 2017 planı, bu modern şehircilik ilkesini benimseyerek alanın tarımsal karakterini ulaşım altyapısına karşı bir kalkan olarak kullanmayı hedeflemiştir.

2019-2020 Revizyonları ve Kentsel Servis Alanı İlanı

Ancak 20.09.2019 tarihinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından onaylanan plan değişikliği ile 1/100.000 ölçekli çevre düzeni planının "032 No'lu plan paftasında" yer alan Davultepe'deki yaklaşık 33 hektarlık söz konusu alanın statüsü radikal bir biçimde değiştirilmiştir. Alanın "Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" olan statüsü iptal edilerek, alan Küçük Sanayi Sitesi yapılmak üzere "Kentsel Servis Alanı" olarak yeniden işlevlendirilmiştir. Bu plan değişikliği işlemi, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmüştür.

Bu noktasal müdahalenin idari sürecinin arkasında, Mezitli Küçük Sanayi Sitesi Yapı Kooperatifi'nin talepleri ve Mersin Büyükşehir Belediyesi meclisindeki yerel karar alıcıların (bazı siyasi parti gruplarının ortak mutabakatı) lobi faaliyetleri yatmaktaydı. Amaç olarak, Mezitli ilçesinde dağınık halde bulunan, apartman altlarında veya kentsel doku içinde sıkışmış küçük sanayi işletmelerinin (oto tamircileri, marangozlar, metal işleme atölyeleri vb.) tek bir organize merkezde toplanarak kentsel doku içindeki negatif dışsallıklarının (gürültü, çevre kirliliği, trafik sıkışıklığı) ortadan kaldırılması gösterilmiştir.

Mülkiyet Hakkına Müdahale Pratikleri: Acele Kamulaştırma ve İdari Yargı Süreci

Çevre Düzeni Planı'nda arazinin "Kentsel Servis Alanı" olarak işaretlenmesi, projenin derhal hayata geçebileceği anlamına gelmiyordu. Arazinin %90'ından fazlasının özel mülkiyet statüsünde olması, parçalı mülkiyet yapısı ve üzerinde aktif olarak yüksek getirili (sulu narenciye) tarım yapılması, idarenin olağan kamulaştırma süreçlerini (bedel tespiti, pazarlık, mahkeme süreçleri) işleterek alanı boşaltmasını zorlaştıracak engellerdi.

2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu Madde 27 ve "Olağanüstülük" Şartının İhlali

Bu hukuki takvimi hızlandırmak ve arazi sahiplerinin direncini kırmak amacıyla, idare istisnai bir mekanizmaya başvurmuştur. 7 Ocak 2021 tarihinde yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile söz konusu araziler için "Acele Kamulaştırma" kararı alınmıştır.

Türk Hukuku'nda 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesinde düzenlenen "Acele Kamulaştırma" prosedürü; özünde savaş halleri, yurt savunması ihtiyacı veya olağanüstü aciliyet arz eden (örneğin büyük bir doğal afet sonrası hızla altyapı tesisi kurulması gibi) durumlarda başvurulabilecek spesifik bir yöntemdir. Normal şartlarda mülkiyet hakkına müdahale öncesinde yapılması gereken birçok idari işlem, acele kamulaştırmada sonraya bırakılarak idareye taşınmaza derhal el koyma yetkisi verilir. Bu kararın ardından Mersin Büyükşehir Belediyesi ile Mezitli Sanayi Sitesi Kooperatifi arasında, kamulaştırma işlemlerinin belediye eliyle koordine edilmesini öngören bir protokol imzalanmıştır.

Danıştay 6. Dairesi'nin 2022 Tarihli İptal Kararı: Orantılılık ve Yetki Gaspı

Hak sahibi 71 vatandaşın, idarenin bu tek taraflı tasarrufuna karşı yürüttüğü hukuk mücadelesi sonucunda, Danıştay 6. Dairesi Ocak 2022'de verdiği kararla Cumhurbaşkanlığı'nın acele kamulaştırma kararını iptal etmiştir. Mahkemenin gerekçeli kararı, mülkiyet hakkının dokunulmazlığı ve idare hukukunun temel prensipleri olan "ölçülülük" ve "orantılılık" (proportionality) ilkeleri üzerine inşa edilmiştir.

Kararda vurgulanan temel hukuki tespitler şunlardır:

1. Özel Mülkiyetin Üstünlüğü ve Kamu Yararı Testi: Anayasa ve Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler (özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Ek 1 No'lu Protokol) uyarınca koruma altına alınan mülkiyet hakkına yapılacak müdahalelerin mutlak bir kamu yararı gerektirdiği belirtilmiştir.

2. Olağanüstü Durumun Yokluğu: Küçük sanayi sitesi inşasının, acele kamulaştırma müessesesini haklı kılacak "kamu düzenini tehdit eden olağanüstü bir hal" veya "aceleliği zorunlu kılan bir gereksinim" barındırmadığı somut olarak ortaya konmuştur. Normal bir sanayi planlaması, olağanüstü bir tehdit savuşturma işlemi değildir.

3. Yerel Yönetimin Yetki Gaspı: Kararda ayrıca, Mersin Büyükşehir Belediyesi'nin, bir özel hukuk tüzel kişisi olan sanayi sitesi kooperatifi adına acele kamulaştırma yapmasına olanak tanıyan herhangi bir kanuni düzenleme bulunmadığına işaret edilmiştir. Dolayısıyla belediyenin yaptığı protokolün yetki unsuru yönünden sakat olduğu ve yetki gaspı niteliği taşıdığı hükme bağlanmıştır.

Acele kamulaştırmanın iptal edilmesi, arazideki 60.000 ağacın fiili olarak kesilmesini anlık olarak durdurmuş olsa da, meselenin kökünde yatan 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı'ndaki "Kentsel Servis Alanı" lejantı varlığını sürdürmekteydi. Sürecin avukatlarının da ifade ettiği gibi, "Acele kamulaştırmanın iptali, şehir planının iptal edildiği anlamına gelmiyordu"; dolayısıyla uyuşmazlığın nihai çözümü, planın mekânsal meşruiyetinin idari yargı tarafından denetlenmesine kalmıştı.

Bilimsel İnceleme: ODTÜ Bilirkişi Raporu ve Tarım-Sanayi Paradigması

100.000 ölçekli plan değişikliğinin iptali istemiyle açılan üst davada, mahkeme heyeti Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nden (ODTÜ) şehir ve bölge planlama ile ilgili alanlarda uzman üç profesörü bilirkişi olarak atamıştır. Bu bilirkişi heyetinin hazırladığı rapor, mahkemenin nihai kararına temel teşkil eden bilimsel altlığı oluşturmuştur.

Bilirkişi raporu, Türkiye'de planlama disiplininin içine düştüğü tarım-sanayi ikilemine dair güçlü bir eleştiri getirmiştir. Rapor, "ülkemizin değişen küresel ve bölgesel koşullarında (iklim krizleri, gıda tedarik zinciri kırılganlıkları) tarımın da en az sanayi kadar değerli stratejik bir sektör olduğunu" vurgulamıştır. Geleneksel planlama yaklaşımında, tarım arazilerinin kentsel genişleme veya sanayi için "bekleyen arsa rezervleri" olarak görülmesi anlayışı, modern sürdürülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. Bilirkişiler, alanın mutlak tarım arazisi olarak korunması gerektiğini ve küçük sanayi sitesi için bu kadar verimli bir alanın seçilmesinin hiçbir şehircilik rasyonalitesine uymadığını bilimsel verilerle kanıtlamışlardır.

Üst Yargının Kesin Müdahalesi: Danıştay İDDK Kararı ve Planlama İlkeleri İhlalleri

Bilirkişi raporları ve alan incelemeleri ışığında, Türk idari yargısının en üst karar mercii olan Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK), 18 Aralık 2025 tarihli kararıyla, "032 No'lu plan paftasındaki" dava konusu idari işlemi kesin olarak iptal etmiştir. İDDK'nın iptal gerekçeleri, şehircilik ilkeleri ve planlama hukuku açısından kapsamlı bir doktrin oluşturmaktadır.

Danıştay, verimli arazilerin sanayiye feda edilmesini engelleyen iptal kararını şu temel gerekçelere dayandırmıştır:

1. Koruma-Kullanma Dengesi ve Noktasal Müdahale Eleştirisi

Çevre düzeni planlarının ana felsefesi olan "koruma-kullanma dengesi", doğal çevrenin ve biyolojik kaynakların gelecek nesillere aktarılmasını güvence altına alırken, rasyonel ekonomik kalkınma hedeflerini de karşılamayı amaçlar. Danıştay İDDK, Davultepe plan değişikliğinin, koruma amacını tamamen dışlayarak sadece kentsel kullanma lehine tesis edildiğini belirtmiştir.

Ayrıca kararda işlemin "noktasal bir müdahale" (spot zoning) olduğu vurgulanmıştır. 1/100.000 ölçekli bir plan, yüzlerce kilometrekarelik havzaların bütüncül stratejilerini belirler. Tüm havzanın analitik değerlendirilmesi yapılmadan, sadece belirli bir bölgedeki bir kooperatifin talebi üzerine, otoyol kenarındaki tampon bölge kurgusunu parçalayarak yapılan spesifik parsel bazlı değişiklikler, planlama disiplininin eşitlikçi ve bütüncül doğasını tahrip etmektedir.

2. Şehircilik İlkelerine Aykırılık: İhtiyacın 8 Katı Büyüklüğünde Alan

Kentsel planlamada alan tahsisleri (zoning allocations), bilimsel nüfus projeksiyonları ve sektörel istihdam verilerine dayanan demografik yük hesaplamaları ile yapılır. Kentsel çalışma alanlarının büyüklüğü, mevcut ihtiyacın doğrusal projeksiyonuna göre belirlenmelidir.

Danıştay kararında en çarpıcı eleştirilerden biri, planlanan 33 hektarlık (yaklaşık 330 dönüm) sanayi alanının büyüklüğüne yöneliktir. Kararda, bu devasa alanın, Mezitli ilçesindeki mevcut küçük sanayi kullanım alanlarının toplam büyüklüğünün yaklaşık 8 katı (ihtiyacın %800 üzerinde) olduğu vurgulanmıştır. İhtiyacın çok ötesinde devasa bir mutlak tarım alanının sanayiye açılması, gerçek bir altyapı ihtiyacını karşılamaktan ziyade, tarım arazisi üzerinde bir kentsel rant (unearned increment) ve spekülatif emlak değer artışı yaratma hedefi taşıdığı izlenimini vermektedir. Şehircilik ilkeleri bakımından, arzın talebi bu denli rasyonel olmayan bir oranda aşması kabul edilemez bulunmuştur.

3. Alternatif Alan Araştırmasının Yokluğu ve Bilimsellik İlkesi

Planlama etiği ve hukuku uyarınca, tarım alanları gibi hassas ve ikamesi olmayan ekosistemlerin yapılaşmaya açılması ancak zorunluluk hallerinde ve "başka hiçbir alternatifin bulunmaması" durumunda mümkündür. İDDK gerekçeli kararında, küçük sanayi sitesi ihtiyacı için neden özellikle mutlak tarım niteliği taşıyan ve sulama altyapısı tamamlanmış Davultepe arazilerinin seçildiğine dair idare tarafından hiçbir nesnel ve bilimsel analizin dosyaya sunulamadığına dikkat çekmiştir.

Mersin'in topoğrafik yapısı incelendiğinde, Toroslar'ın eteklerinde yer alan, tarımsal niteliği düşük (VI. ve VII. sınıf araziler), eğimli ve kayalık bölgeler bulunmaktadır. Bu tür marjinal ve kıraç araziler sanayi sitesi yer seçimi alternatifleri olarak analiz edilmeden, doğrudan deniz kenarına yakın narenciye cennetinin seçilmesi hukuka aykırılık teşkil etmiştir.

4. Demografik Yük, İstihdam ve Kümülatif Etki Analizi Eksikliği

Devasa bir sanayi alanının planlanması, sadece fiziki yapılar inşa etmek anlamına gelmez. Bu tesisler, çalışanların günlük işe gidiş-gelişleri (commuting), lojistik tır ve kamyonların ağır vasıta trafiği, endüstriyel atıksu deşarjı, katı atık üretimi ve enerji tüketimi gibi devasa kentsel servis ihtiyaçları doğurur.

Bir alanın kentsel sisteme katacağı demografik yük genellikle şu temel denklemlerle modellenir:

P_total = P_base + (E_direct x M_employment)

Burada E_direct sanayide yaratılan doğrudan istihdamı, M_employment ise bu istihdamın hizmet sektöründe yaratacağı çarpan etkisini ifade eder. Danıştay, idarenin küçük sanayi alanı kullanımının bölgede yaratacağı istihdam kapasitesine ve bu durumun çevresel ve demografik altyapıya getireceği nüfus yüküne ilişkin hiçbir kümülatif inceleme ve değerlendirme yapmadığını tespit etmiştir.

5. Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği İhlalleri

İdari işlemin, 14 Haziran 2014 tarihli ve 29030 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği'nin kritik hükümlerine açıkça aykırı olduğu tescillenmiştir.

• Madde 8 (Araştırma ve Analiz): Yönetmelik, planlama kararlarının alınmasından önce iklim özellikleri, sosyo-demografik veriler ve doğal eşik analizlerinin yapılması zorunluluğunu getirir. Davultepe için bu analitik sürecin işletilmediği görülmüştür.

• Madde 9 (Planlama Esasları): Çevre düzeni planlarının sektörel öncelikler yerine, sürdürülebilir kalkınmayı ve özellikle doğal kaynakların, tarım alanlarının ve ormanların korunmasını merkeze alması esastır. Bu değişiklik esasa ters düşmüştür.

• Madde 20 (Plan Değişikliği İlkeleri): Çevre düzeni planlarında değişiklik yapılabilmesi için kamu yararının kesin olarak zorunlu kılması ve planın ana kurgusunun, bütünlüğünün bozulmaması gerekir. İDDK, kentsel servis alanı kullanımının, planın otoyol etrafındaki tampon bölge kurgusunu parçaladığını belirtmiştir.

İkincil ve Üçüncül Ekolojik Etkiler: Davultepe Vakası Üzerinden Kapsamlı Çıkarımlar

Davultepe davasının ve ortaya çıkan yargı kararının sonuçları, sadece 33 hektarlık bir alandaki ağaçların kurtarılması değil, bölgesel ölçekte gerçekleşebilecek muazzam ekolojik krizlerin önlenmesi açısından da hayati bir fonksiyona sahiptir.

1. Kümülatif Ekolojik Bozunma Riski: 100. Yıl Tabiat Parkı Örneği

Bir havzadaki ekosistemler birbirinden bağımsız adacıklar değildir; yer altı suyu rejimi, rüzgar koridorları ve biyolojik geçiş hatları ile birbirlerine bağlıdırlar. Davultepe'deki sanayi tehdidi ile aynı dönemde, bölgenin sahil bandında yer alan Davultepe 100. Yıl Tabiat Parkı'nda da ciddi ekolojik tahribatlar yaşanmıştır.

Mersin Barosu Kent ve Çevre Komisyonu'nun yargıya taşıdığı olaylarda, dünya üzerinde nesli tükenmekte olan deniz kaplumbağalarının (Caretta caretta) üreme kumsalları ile uluslararası sözleşmelerle korunan, Çevre Kanunu'na göre soğanından sökülmesinin ve koparılmasının cezası 244.315 TL olan endemik "kum zambakları"nın (Pancratium maritimum) yaşam alanları iş makineleri tarafından yoğun bir şekilde tahrip edilmiştir.

Davultepe tarım arazileri, bu hassas kıyı ekosisteminin hemen gerisinde yer almaktadır (denize 1.200 metre). Eğer buraya 33 hektarlık (8 kat büyüklükte) bir sanayi sitesi inşa edilseydi, sanayi faaliyetlerinden kaynaklanacak endüstriyel atıksuların yer altı sularına karışması, ağır vasıtaların yarattığı toprak sıkışması ve hava kirliliği, sahil bandındaki tabiat parkının biyoçeşitliliği üzerinde geri dönülemez bir yıkıma (ikincil ve üçüncül etkiler) yol açacaktı. Yargı kararı, deniz kıyısından iç kesimlere uzanan bu entegre ekosistemin bütününe kalkan olmuştur.

2. Emsal Teşkil Etme (Precedent Effect) ve Tece Tehdidinin Savuşturulması

Kentsel yayılma (urban sprawl) ve rant baskısı, kent çeperlerindeki zayıf halkalardan başlayarak dalga dalga ilerleyen bulaşıcı bir karaktere sahiptir. Davultepe'deki tarım alanlarının Kentsel Servis Alanı'na dönüştürülmesi hukuken onaylanmış olsaydı, bu durum çevredeki tüm kırsal alanlar için yıkıcı bir içtihat oluşturacaktı.

Nitekim dava sürecini yürüten avukatların tespitlerine göre, Davultepe'nin batısında yer alan ve yine narenciye ve zeytin ağaçlarıyla kaplı olan komşu "Tece" mahallesindeki 500 dönümlük bir alanın da, çevre düzeni planlarında aynı yöntemle küçük sanayi sitesi yapılmak üzere "pembeye" (kentsel çalışma alanı renk kodu) boyandığı belirlenmiştir. İdarelerin, halkın bilgi eksikliğinden ve itiraz sürelerini kaçırmalarından faydalanarak tarım alanlarını parça parça yapılaşmaya açma stratejisi, Davultepe için verilen İDDK iptal kararı ile güçlü bir duvara çarpmıştır. Bu karar, idarenin Tece veya benzeri mutlak tarım alanlarına yönelik gelecekteki "noktasal müdahale" iştahını kapatan kesin bir yargısal reflekstir.

3. Sivil Toplum Dinamikleri ve Tabandan Gelen Yönetişim (Bottom-Up Governance)

Bu süreç aynı zamanda Türkiye'de kentsel planlama kararlarının alınış biçimine dair önemli bir sosyolojik veri sunmaktadır. Plan değişikliğinin başlangıç aşamasında, sanayi kooperatifi temsilcilerinin yerel siyaset ve belediye meclisleri üzerinde lobi kurduğu, arazinin kıraç ve tarıma elverişsiz olduğuna dair meclis üyelerine eksik/yanıltıcı bilgiler verildiği iddia edilmiştir. Çevre düzeni planları gibi tüm kentin kaderini belirleyen makro kararların, dar grupların ekonomik beklentileri doğrultusunda manipüle edilebilmesi planlama etiği açısından sorunludur.

Buna karşın, o topraklarda üretim yapan 71 arazi sahibinin örgütlenerek yargı yoluna başvurması, yerel basının konuyu gündemde tutması, çevre aktivistlerinin ve Mersin Barosu'nun sürece müdahil olması , kentsel hak mücadelelerinde tabandan gelen sivil direncin (bottom-up governance) gücünü göstermektedir. Bu vaka, mekânsal planlama süreçlerinin kapalı kapılar ardında değil, şeffaf, bilimsel veriye dayalı ve gerçek bir "paydaş katılımı" ile yürütülmesi gerektiğini kanıtlamıştır.

İdarenin Hukuka Uyumu: 2026 Bakanlık Revizyonu ve Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi Statüsü

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun 18.12.2025 tarihli kesinleşmiş iptal kararının ardından, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 138. maddesinde belirtilen "idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu kararları hiçbir suretle değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez" şeklindeki amir hükmü devreye girmiştir.

Bu zorunluluk doğrultusunda, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Mekânsal Planlar Genel Müdürlüğü, gecikmeksizin harekete geçerek Mersin-Adana Planlama Bölgesi 1/100.000 Ölçekli Revizyon Çevre Düzeni Planı'nda yeniden bir düzenleme yapmıştır. 2026 yılı içerisinde onaylanan yeni plan gerekçe raporu ile, 032 No'lu plan paftasında yer alan söz konusu Davultepe parsellerinin statüsü, Danıştay kararı referans alınarak "Kentsel Servis Alanı" olmaktan çıkarılmıştır. Alan, sanayi tehdidinden tamamen kurtarılarak bir önceki hukuki kullanım kararı olan "Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" statüsüne resmen geri döndürülmüştür.

"Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" Kavramının Mekânsal Anlamı

Türk imar hukuku ve Çevre Düzeni Planı lejantlarında "Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" kavramı, sadece boş bırakılmış kırsal bir peyzajı ifade etmez. Bu alanlar; tarımsal ve hayvansal üretimin modern, verimli, entegre ve çevresel standartlara uygun bir şekilde yapıldığı, teknolojik altyapının üretime destek sunduğu havzalardır.

Bu statünün getirdiği en önemli hukuki kalkan şudur: Bu bölgelerde ağır sanayi, kirletici kentsel üretim alanları, konut siteleri veya alışveriş merkezleri gibi yüksek yoğunluklu kentsel servislere hiçbir surette inşaat izni verilemez. Bu alanlarda yapılabilecek yapılar, sadece üretilen tarımsal ürünün işlenmesine, depolanmasına (soğuk hava depoları, paketleme tesisleri gibi) yönelik düşük çevresel etkili ve tarımla doğrudan entegre olan kırsal yapılarla sınırlıdır. Böylece, alanın tarımsal bütünlüğü ve narenciye/zeytin üretim kapasitesi hukuken güvence altına alınmış, spekülatif arazi rantının (land rent) önü tamamen kesilmiştir.

Bu geri dönüş aynı zamanda, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Türkiye'nin uluslararası iklim taahhütleri çerçevesinde çizdiği makro vizyon ile de örtüşmektedir. Bakan Murat Kurum'un açıkladığı üzere, Türkiye'nin 2026 yılında yapılacak olan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı'na (COP31) ev sahipliği yapma adaylığı ve küresel iklim diplomasisindeki rolü , yerelde de tutarlı ekolojik politikalar üretilmesini zorunlu kılmaktadır. Mevcut karbon yutak alanlarının (60.000 ağaçlık tarım ormanları) sanayiye kurban edilmesi, Türkiye'nin "Net Sıfır Emisyon" hedefleriyle taban tabana zıt bir tablo yaratacaktı. İdarenin planı revize etmesi, bu çelişkiyi de ortadan kaldırmıştır.

Gelecek Vizyonu İçin Stratejik Planlama Tavsiyeleri

Mersin'in Mezitli ilçesi Davultepe Mahallesi özelinde yaşanan bu kapsamlı iptal ve geri dönüş süreci, kentte "Küçük Sanayi Sitesi" yapılmasına dair reel bir ihtiyaç olduğu gerçeğini yok saymamaktadır. Kentsel doku içerisinde kalmış düzensiz tamirhane ve atölyelerin yarattığı kaosun çözülmesi, şehircilik ilkelerinin bir gereğidir. Temel sorun, bu ihtiyacın, "kolay kamulaştırılabilir" veya "inşaat maliyeti düşük" olduğu varsayımıyla en verimli tarım toprakları üzerinde giderilmeye çalışılmasıdır.

Gelecekteki Çevre Düzeni Planı revizyonlarında idarelerin, benzer idari ve yargısal krizleri yaşamamak için şu stratejik yaklaşımları içselleştirmesi zorunludur:

1. Marjinal ve Çorak Alan Envanterinin Çıkarılması: Sanayi alanı yer seçimlerinde, mutlak tarım arazilerinden tamamen uzak durulmalıdır. İl Tarım Müdürlükleri ve Toprak Koruma Kurulları verileri ışığında, tarımsal verimliliği en düşük (VI. ve VII. sınıf), eğimli, taşlık ve hazine mülkiyetindeki kıraç araziler (örneğin Toros dağ silsilesinin alt eteklerindeki tarıma elverişsiz bölgeler) sanayi gelişimi için öncelikli alanlar olarak rezerve edilmelidir.

2. Kahverengi Alan (Brownfield) Geliştirme Stratejisi: Mevcut sanayi ihtiyaçları, kent sınırları dışına yayılmadan (kentsel saçaklanma yaratmadan) önce, kent içerisinde atıl durumda kalmış, eskiden endüstriyel veya depolama amaçlı kullanılmış ancak günümüzde fonksiyonunu yitirmiş "kahverengi alanların" (brownfields) yeniden dönüştürülmesi (urban regeneration) yoluyla karşılanmalıdır.

3. Makroekonomik Projeksiyonların Kullanımı: Kentsel planlamada bir fonksiyona alan tahsis edilirken (özellikle de sanayi alanı), mevcut alanın 8 katı büyüklüğünde mantıksız taleplere boyun eğilmemelidir. Nüfus artış hızı, sektörel GSYH beklentileri ve istihdam hedefleri matematiksel modellere dökülerek, ihtiyacın tam karşılığı olan optimum alan büyüklükleri belirlenmelidir.

4. Yeşil Kuşak ve Tampon Bölge Felsefesine Sıkı Bağlılık: 2017 plan revizyonunda var olan ve otoyolların yarattığı yapılaşma baskısını kırmak için oluşturulan "tampon bölge" (buffer zone) konsepti, Mersin ve Adana gibi tarım başkentlerinin mekânsal planlarında taviz verilmez bir ilke olarak korunmalıdır. Ulaşım koridorları ile tarım havzaları arasına katı, yapılaşma yasağı olan yeşil kuşaklar (greenbelts) çekilmelidir.

Sonuç

Mersin-Adana Planlama Bölgesi 1/100.000 Ölçekli Revizyon Çevre Düzeni Planı kapsamında Davultepe Mahallesi özelinde yıllardır süregelen ihtilaf, salt bir arazinin mülkiyet ve imar durumu tartışması olmaktan çok öteye geçmiştir. Bu vaka; modern planlama disiplininde ekolojik ekonomi ile endüstriyel büyüme hırsı, gıda arz güvenliği ile arsa spekülasyonu arasındaki köklü çatışmanın hukuki bir izdüşümüdür.

Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu'nun (İDDK) 18 Aralık 2025 tarihinde verdiği kesin iptal kararı, Türk planlama hukukunda emsal niteliğinde bir dönüm noktasıdır. Mahkemenin; koruma-kullanma dengesinin gözetilmemesi, alternatif sanayi alanı araştırmasının yapılmaması, noktasal (parsel bazlı) plan müdahaleleriyle bütüncül havza kurgusunun bozulması ve nüfus/istihdam kümülatif etki analizlerinin eksikliği gibi gerekçelerle planı iptal etmesi, şehircilik disiplininin sadece binalar tasarlamak değil, bilime, coğrafyaya ve geleceğe karşı bir sorumluluk sanatı olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır.

Sulu dikili tarım arazisi vasfındaki bu havzanın, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yargı kararlarına uyularak 2026 yılında yeniden "Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi" ilan edilmesi, hem hukukun üstünlüğü ilkesinin tecellisi hem de bölgedeki 60.000 ağacın taşıdığı biyo-sermayenin korunması adına tarihi bir rasyonaliteye dönüşü simgelemektedir. Davultepe narenciye ve zeytin cennetinin kurtuluşu; sadece bölge çiftçisinin ve çevre aktivistlerinin mülkiyet mücadelesinin zaferi değil, iklim değişikliği ve gıda krizleriyle yüzleşen Akdeniz havzası için "toprağı sadece bir inşaat zemini olarak değil, yaşamın sürdürülebilir kaynağı olarak görme" paradigmasının zaferidir. Mekânsal planlama kurumu, bundan böyle sınırlarını doğanın eşikleriyle belirlemek ve sanayileşme stratejilerini mutlak tarım alanlarının dışında aramak zorundadır.