Çanakkale Ezine Uluköy: Ansiklopedik Coğrafi, Tarihsel ve Sosyo-Ekonomik Envanter Raporu

Coğrafi Konum, Ulaşım ve İdari Yapı

Uluköy, Türkiye'nin kuzeybatı aksında yer alan Çanakkale ilinin Ezine ilçesine bağlı, geleneksel dokusunu korumayı başarmış kırsal bir yerleşim birimidir. Coğrafi bölge tasnifine göre Marmara Bölgesi sınırları içerisinde bulunan bu köy, deniz seviyesinden yaklaşık 252 m yükseklikte (rakım) konumlanmıştır. İdari bakımdan muhtar ve ihtiyar heyeti tarafından yönetilmekte olan Uluköy, Ezine Belediye Meclisi ve kadastro kayıtlarında "Uluköy Mücavir Mahallesi" statüsüyle de tanımlanmaktadır. Yerleşimin resmi posta kodu 17602, telefon alan kodu 0286 ve il plaka kodu ise 17 olarak tescil edilmiştir.   

Yerleşimin coğrafi konumu, onun bölgesel bir kavşak noktası olma özelliğini desteklemektedir. Uluköy; bağlı bulunduğu Ezine ilçe merkezinin yaklaşık 17 ila 19 km güneyinde, Çanakkale il merkezinin ise 64 km güneybatısında yer alır. Köye ulaşım, Çanakkale-İzmir otoyolu (D550) üzerinden Ezine ilçe merkezine ulaşıldıktan sonra, batıdaki kıyı şeridine, yani Tavaklı ve Geyikli istikametine doğru ayrılan asfalt köy yolları vasıtasıyla güvenli bir biçimde sağlanmaktadır. Uluköy, batıda Tavaklı ve güneyde Alemşah gibi çevre yerleşim birimlerine giden yolların kesişim noktasında bulunmasıyla, yakın çevredeki daha küçük köyler için günlük ekonomik ve sosyal döngüde merkezi bir rol üstlenmektedir.   

Aşağıdaki tabloda, Uluköy'ün idari ve coğrafi konumu çerçevesinde mekânsal ilişkileri olan komşu yerleşim birimleri ve bağlı mücavir alanlar sınıflandırılmıştır:

Tarihsel Süreç ve Toponimi

Uluköy ve çevresinin yerleşim tarihi, Antik Troas bölgesinin siyasi, askeri ve kültürel tarihiyle ayrılmaz bir bütünlük arz eder. Bu toprakların tarih boyunca kesintisiz bir yerleşim dokusuna sahne olmasının temelinde, tarımsal açıdan verimli toprak havzaları ile Kestanbol Kaplıcaları gibi şifalı jeotermal kaynakların varlığı yatmaktadır. Bölge, Helenistik ve Roma dönemlerinde parlayan Alexandria Troas Antik Kenti'ne (bugünkü Dalyan köyü kıyıları) ve Neandria Antik Kenti'ne komşu bir konumda yer almaktadır. Bu durum, antik çağlardan bu yana bölgede gelişmiş bir sosyo-ekonomik ağın mevcut olduğunu kanıtlamaktadır.   

Toponimik açıdan incelendiğinde, yerleşimin adının zaman içerisinde geçirdiği dönüşüm oldukça dikkat çekicidir. Osmanlı İmparatorluğu dönemine ait resmi arşiv belgelerinde, özellikle 1665 ve 1795 yılı kayıtlarında yerleşimin ismi "Eski İstanbul" olarak geçmektedir. Yerleşime bu ismin verilmiş olması, burasının tarihsel olarak önemli bir ticaret rotası üzerinde kritik bir menzil, konaklama veya lojistik garnizon noktası olduğunu göstermektedir. 1912 yılı arşiv kayıtlarında ise yerleşimin adı "Kestanbul" veya "Kestanbol" olarak güncellenmiştir. "Kestanbol" terimi akademik ve tarihsel kaynaklarda sadece belirli bir köy sınırını değil, kaplıcalar ve antik kalıntılarla çevrili daha geniş bir coğrafi peyzajı tanımlamak amacıyla kullanılmıştır. Cumhuriyet döneminde köyün ismi resmi olarak "Uluköy" olarak değiştirilmiş olsa da tarihsel "Kestanbol" kimliği yerel hafızada ve turizm literatüründe varlığını güçlü bir biçimde sürdürmektedir. Osmanlı döneminde çevre köylere kıyasla daha yoğun bir nüfusa ve idari ağırlığa sahip olan yerleşim, bu merkezi karakterini modern döneme de aktarmıştır.   

Demografik Değişim ve Nüfus Dinamikleri

Uluköy, Türkiye'deki birçok Ege ve Marmara köyünde gözlemlenen kırsal nüfus daralmasının tipik bir örneğini sergilemektedir. 20. yüzyılın son çeyreğinde görece yüksek bir nüfus yoğunluğuna sahip olan yerleşim, kentsel alanların çekim gücü, eğitim olanakları ve tarımsal iş gücündeki yapısal dönüşümler nedeniyle düzenli olarak nüfus kaybetmiştir.   

Bölgesel ölçekte bir kıyaslama yapıldığında, Ezine ilçesinin genel nüfusu artış eğiliminde olup 2025 yılı verilerine göre 31.894 kişiye ulaşmıştır. Ancak bu nüfusun 19.911'i şehir merkezindeki mahallelerde yaşarken, köylerde yaşayan nüfus 11.983 kişi ile sınırlı kalmıştır. Bu durum kırsal nüfusun genel olarak gerilediğini göstermektedir. Uluköy'ün tarihsel nüfus gelişim verileri bu genel eğilimi sayısal olarak doğrulamaktadır:   

1985 yılında 758 olan yerleşim nüfusu, otuz yılı aşan süreçte yaklaşık %50 oranında azalarak 2020 yılında 372 kişiye gerilemiştir. Ancak 2021 yılı itibarıyla nüfusun 378 kişiye yükselmesi, kentten kırsala yönelik yeni nesil göç hareketlerinin ve bölgedeki eko-termal turizm yatırımlarının yarattığı istihdam olanaklarının nüfus kaybını durdurma yönünde bir eğilim başlattığına işaret etmektedir.   

Jeolojik Yapı ve Doğal Çevre

Uluköy coğrafyasını şekillendiren en belirgin fiziki özellik, güney Ezine bölgesinin karakteristik granit ağırlıklı jeolojik formasyonudur. Tarım arazilerinde, tepelik yamaçlarda ve yüzey morfolojisinde doğal granit kayalar ile açık kaya yüzeyleri yaygın biçimde gözlenmektedir. Bu litolojik yapı, yerleşimin mekânsal gelişimini, arazi kullanım kararlarını, ulaşım yollarının yönünü ve geleneksel mimariyi doğrudan belirlemiştir. Bölgedeki geleneksel konutlar, bu jeolojik yapıdan elde edilen granit taşlarının işlenmesiyle inşa edilmiş olup, toprak ve taşın harmanlandığı özgün bir kırsal mimari karakter ortaya koymaktadır.   

Köyün ekolojik çerçevesi, Kaz Dağları Milli Parkı'nın sunduğu yüksek oksijen koridoru ve zengin biyoçeşitlilik ile doğrudan ilişkilidir. Temiz hava sirkülasyonunun hakim olduğu bu bölge, kızılçam ve meşe ağaçlarından oluşan yoğun ormanlık örtüyle kaplıdır. Bu doğal zenginlik, köyü doğa yürüyüşü (trekking), doğa fotoğrafçılığı ve ekolojik tatil arayışında olan rekreatif ziyaretçiler için önemli bir cazibe merkezi haline getirmektedir.   

Sosyo-Ekonomik Yapı ve Tarımsal Üretim

Uluköy ekonomisi, tarihsel süreçte yer tutan granit taş ocakçılığı faaliyetlerinin zamanla önemini yitirmesiyle birlikte, neredeyse tamamen geleneksel tarım ve hayvancılık faaliyetlerine dayalı bir yapıya bürünmüştür. Akdeniz iklim şartlarının sunduğu olanaklar, köyde yüksek katma değerli tarımsal ürünlerin yetiştirilmesine zemin hazırlamaktadır.   

Bölgedeki zeytin yetiştiriciliği, en önemli tarımsal gelir kalemlerinden biridir. Uluköy'ü çevreleyen alçak engebeli tepeler geniş zeytinliklerle kaplı olup, elde edilen ürünler hem sofralık zeytin olarak değerlendirilmekte hem de yerel fabrikalarda işlenerek soğuk sıkım yüksek kaliteli zeytinyağına dönüştürülmektedir.   

Bunun yanı sıra köy, Türkiye'de coğrafi işaret tesciliyle koruma altına alınan ünlü "Ezine Peyniri" üretim bölgesinin tam kalbinde yer almaktadır. Kaz Dağları'nın eteklerindeki floral çeşitlilikle beslenen keçi ve koyunların sütleri, Ezine peynirinin ayırt edici lezzet profilini oluşturan en temel hammaddedir. Köyde ve yakın çevresinde yer alan mandıralar, bu sütleri işleyerek ulusal pazara sunmakta ve kırsal istihdamı desteklemektedir. Tarımsal üretim deseni içerisinde buğday, mısır gibi tahıl ürünleri ile hayvancılığı destekleyen yem bitkileri ekimi ve aile tipi sebzecilik de önemli bir yer tutmaktadır.   

Altyapı Envanteri ve Sosyal Donatılar

Uluköy, çevre köyler arasındaki merkezi konumuna paralel olarak, erken Cumhuriyet döneminden itibaren kurumsal bir altyapıya sahip olmuştur. Eğitim alanında köyde bulunan Uluköy Ortaokulu, çevre yerleşimlerden gelen öğrencilere de hizmet vererek bölgesel bir eğitim merkezi görevi üstlenmiştir. Eğitim dili Türkçe ve İngilizce olan okul, "Uluköy Köyü No: 10, Ezine" adresinde yer almakta olup kuruma +90 286 637 50 26 numaralı telefon üzerinden erişim sağlanabilmektedir.   

Sağlık altyapısı bakımından köyde, devlet protokolünün geniş katılımıyla açılışı gerçekleştirilen modern bir "Sağlık Evi" binası yer almaktadır. "Uluköy Sağlık Ocağı" ya da "Uluköy Sağlık Evi" adıyla anılan ve Ezine Yolu üzerinde konumlanan bu kurum, yerel halka ve çevre köy sakinlerine birinci basamak sağlık hizmeti sunmaktadır. Kurumla doğrudan iletişim kurmak veya mobil hekim randevusu almak için +90 286 637 50 27 numaralı hat aktif olarak kullanılmaktadır.   

Sosyal ve kültürel yaşamın merkezinde ise uzun süredir köyün dini odağı olan ve tarihi kaynaklarda bazen "Ulu Cami" olarak geçen tarihi köy camisi bulunmaktadır. Köyün zengin gastronomi kültürü de Çanakkale kırsal mutfağının en özgün örneklerini barındırmaktadır. Bu kapsamda tuzlu sardalya, fırında hazırlanan oğlak çevirme, un ve sütle hazırlanan ovmaç çorbası, göce ve sebzeyle yapılan tumbi, hamur işi metez, melki yemeği (çıntar mantarı), çırpma ve peynir helvası yerel mutfağın baş yapıtları arasında yer almaktadır.   

Aşağıdaki tabloda, Uluköy yerleşimine ait temel idari, iletişim ve altyapı kodları derlenmiştir:

Turizm Yatırımları ve Gelecek Projeksiyonları

Uluköy, geleneksel bir kırsal yerleşim olmanın ötesine geçerek son yıllarda Kuzey Ege'nin en stratejik termal ve ekolojik yatırım alanlarından birine dönüşmüştür. Köyün çehresini değiştiren temel dinamik, sahip olduğu zengin jeotermal kaynaklar ve bu kaynakları ticarileştiren vizyoner projelerdir.   

Bölgede hayata geçirilen en büyük gayrimenkul ve turizm yatırımı, "Thermaida Uluköy" termal villa projesidir. Beytullah Yılmaz liderliğinde yürütülen bu ticari termal hamle, 10 milyon m2 büyüklüğünde devasa bir jeotermal ruhsat sahasının merkezinde yükselmektedir. Yatırımcılara yasal termal su kullanım garantisi sunan 28.000 m2 (28 dönüm) büyüklüğündeki arsa üzerinde 48 adet lüks ve müstakil termal villa inşa edilmektedir. Bozcaada manzarasına hakim bir konumda yükselen bu proje, sahiplerine beş yıldızlı otel konforunda tatil yapma olanağı sunarken, mülk sahiplerini "ticari termal villa" modeliyle profesyonel bir otel işletmesinin gelir ortağı haline getirmektedir.   

Ekoturizm alanındaki diğer bir önemli gelişme ise S.S. Ulu Köy Turizm Geliştirme Kooperatifi öncülüğünde yürütülen projelerdir. Bu çerçevede planlanan 384 karavan kapasiteli modern "Karavan Kamp Alanı", bölgeyi uluslararası standartlarda bir mobil turizm destinasyonu yapmayı hedeflemektedir. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından IPARD III programı kapsamında sağlanan %75 oranındaki yüksek hibe destekleri de bölgedeki "Şifa Turizmi" yatırımlarını finanse ederek eski usul hobi bahçesi modellerini ortadan kaldırmakta ve yerine katma değeri yüksek, planlı turizm işletmelerini yerleştirmektedir.   

Sonuç

Uluköy, tarih boyunca "Eski İstanbul" ve "Kestanbol" gibi adlarla taşıdığı jeopolitik önemi, günümüzde zengin termal kaynakları, korunan geleneksel taş mimarisi ve yüksek katma değerli tarımsal üretimiyle harmanlamaktadır. Yaşanan demografik daralmaya rağmen, yeni nesil eko-termal yatırımlar, lojistik avantajlar ve altyapı yatırımları köyün gelecekte Kuzey Ege'nin en prestijli şifa ve doğa turizmi merkezlerinden biri olacağına işaret etmektedir.