Kahramanmaraş'ta "Sahte Ekoturizm"e Geçit Yok: Yaylalarda Lüks Villa Dönemi Kapanıyor!

Kahramanmaraş, 6 Şubat depremlerinin ardından hem yaralarını sarıyor hem de kentin geleceğini yeniden planlıyor. Deprem sonrası vatandaşların güvenli kırsal alanlara ve doğaya yönelmesi, beraberinde "ekoturizm" adı altında ranta dayalı yapılaşma tehlikesini getirdi. Ancak yerel yönetimlerin ve bakanlıkların devreye aldığı radikal imar kararları, doğayı betonlaştırmak isteyenlere kapıları tamamen kapattı.

İşte Kahramanmaraş'ın yeni kırsal turizm ve imar anayasasının dikkat çeken detayları...

"Sahte Ekoturizm" Dosyası Kapandı

Ekoturizm ruhsatı alıp doğanın kalbine lüks yazlık villalar dikme dönemi Kahramanmaraş'ta resmen sona erdi. Yeni 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı ile birlikte, doğayı koruyan çok sert tedbirler hayata geçirildi:

• Büyük Arazi Şartı: Bir alanın ekoturizm tesisi olabilmesi için gereken asgari alan büyüklüğü 15.000 metrekareden 25.000 metrekareye çıkarıldı. Böylece arazilerin küçük parsellere bölünüp satılmasının önüne geçildi.

• İnşaat Sınırı: Arazi ne kadar büyük olursa olsun, yapılacak toplam inşaat alanı kesinlikle 1.500 metrekareyi geçemeyecek.

• Bodrum Kat Yasağı: Bağımsız bungalov ve taş evlerin altına bodrum kat kazılması yasaklandı. Sadece idari binalarda bodruma izin verilecek ve bu alanlarda asla konaklama yapılamayacak.

• Tek Ruhsat Zorunluluğu: Ekoturizm alanlarında kat mülkiyeti veya devre mülk kurulamayacak. Tesisin tamamı tek bir turizm ruhsatı ile işletilmek zorunda olacak ve tapuya "turizm amacı dışında kullanılamaz" şerhi düşülecek.

Deprem Sonrası Afete Dirençli ve Yatay Mimari

Depremden en çok hasar alan Dulkadiroğlu ilçesi başta olmak üzere, kent genelinde dikey mimari terk ediliyor. Mikrobölgeleme ve zemin etütleri sonucunda binalar maksimum 5 kat ile sınırlandırıldı.

Kırsal bölgelerde ve orman çeperlerinde ise hafif çelik, prefabrik veya ahşap malzemeli yapılar teşvik ediliyor. Onikişubat ilçesindeki Sümbüllü Vadisi gibi kentin nefes borusu olan özel rekreasyon alanlarında ise konaklama ve kamping faaliyetleri tamamen yasaklanarak doğanın gece döngüsü koruma altına alındı.

Başkonuş, Yavşan ve Yeşilgöz'de Sıkı Koruma

Kahramanmaraş'ın gözbebeği konumundaki doğa harikalarında uygulanacak kurallar, doğa koruma hassasiyetinin boyutlarını gözler önüne seriyor:

• Yavşan Yaylası: 348 hektarlık devasa tabiat parkının sadece %2'lik (6,9 hektar) bir kısmında inşaat faaliyetine izin veriliyor. Geri kalan alan mutlak koruma altında.

• Yeşilgöz Mesire Alanı: Hassas göl ekosistemini korumak için çadırların suya en az 60 metre uzakta olması şartı getirildi. Alanda açık ateş yakılması yasaklanırken, "İz Bırakma" prensibiyle ziyaretçilerin kendi çöplerini şehre geri götürmesi kuralı uygulanıyor.

• Başkonuş Yaylası: Betonlaşma tamamen reddedildi. Ahşap orman evleri ve karavan alanlarıyla hizmet veren tesiste, kızıl geyiklerin rehabilitasyonu için özel koruma alanları dahi mimari projeye entegre edildi.

Karavan Turizmi İçin Yeni Standartlar Geliyor

Karavan turizmine olan yoğun ilgi, yerel yönetimleri de harekete geçirdi. Rastgele parkların önüne geçmek ve doğaya zarar vermemek adına kamping alanlarında yeni kurallar devrede:

• Orman parklarındaki kamping alanlarında beton ve asfalt kullanımı kesinlikle yasaklandı.

• Kampçıların sosyal mesafesini korumak ve gürültüyü önlemek için her bir çadır/karavan ünitesine en az 80 metrekare (bazı hassas bölgelerde 200 metrekare) alan tahsis edilecek.

• Orman yangınlarını önlemek ve atık yönetimini sağlamak adına, kamu tesisleri hariç bungalovların içine mutfak yapılmasına izin verilmeyecek.

Devlet Hibe Verecek Ama Bir Şartla: Doğayı Koru!

Doğayla uyumlu turizm projeleri Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından %50'ye varan hibelerle destekleniyor. Ancak bu milyonlarca liralık fonlardan yararlanmanın katı bir şartı var: Tesis kapasitesi 25 odayı geçemeyecek!

26 odalı bir proje bile anında hibe programından çıkarılıyor. Ayrıca, arazinin en az yarısının tarımsal üretimde (bağcılık, meyvecilik vb.) kullanılması ve işletmecinin Çiftçi Kayıt Sistemine (ÇKS) kayıtlı olması zorunlu tutularak, yöresel gastronomi ve agro-turizm güvence altına alınıyor.

Kahramanmaraş İli Ekoturizm, Kırsal Turizm ve Kamping İmar Planı Kararları ile Saha Uygulamaları Üzerine Kapsamlı Araştırma Raporu

Giriş ve Kentsel Planlama Bağlamında Kırsal Turizm Stratejileri

Mekânsal planlama disiplini içerisinde kırsal alanların ve doğal ekosistemlerin korunarak sürdürülebilir bir turizm ekonomisine entegre edilmesi, çağdaş şehircilik pratiklerinin en hassas ve çok boyutlu çalışma alanlarından birini oluşturmaktadır. Dünyada ve Türkiye'de değişen turizm paradigmaları, kitle turizminden ziyade doğa ile iç içe, düşük yoğunluklu, yerel kültürü ve ekolojiyi merkeze alan ekoturizm ve kırsal turizm modellerine doğru belirgin bir kayma göstermektedir. Kahramanmaraş ili özeline bakıldığında, bu küresel eğilimin yerel dinamiklerle, özellikle de kentin coğrafi yapısı ve yakın dönemde yaşadığı sismik felaketlerle doğrudan birleştiği görülmektedir. 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen ve kentin yapısal dokusunda eşi benzeri görülmemiş bir tahribata yol açan depremler, Kahramanmaraş'ta mekânsal planlama felsefesinin kökten değişmesine neden olmuştur. Deprem sonrası süreçte, ağır hasar alan yoğun kentsel merkezlerin yeniden inşası devam ederken, nüfusun ve sermayenin kentin çeperlerine, kırsal hinterlanda ve ormanlık alanların çeperlerine doğru desantralize olma (merkezden uzaklaşma) eğilimi ivme kazanmıştır.

Bu sosyo-mekânsal yönelim, kırsal alanlar üzerindeki yapılaşma baskısını eşine az rastlanır bir seviyeye yükseltmiştir. Bir yandan deprem travmasını atlatmak ve güvenli, yatay mimariye dayalı yaşam alanları kurmak isteyen vatandaşların talepleri, diğer yandan "ekoturizm" veya "kırsal turizm" şemsiyesi altında rant odaklı ikinci konut (yazlık villa) projeleri geliştirmek isteyen girişimcilerin faaliyetleri, yerel yönetimleri ve merkezi idareyi kırsal alanların kullanımında çok daha katı, denetlenebilir ve ekolojik taşıma kapasitesini gözeten imar planı kararları almaya itmiştir. Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi, ilçe belediyeleri (özellikle Onikişubat ve Dulkadiroğlu) ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Orman Genel Müdürlüğü gibi merkezi kurumlar, kırsal turizmin sürdürülebilirliğini sağlamak adına mekânsal planlama hiyerarşisinin her kademesinde (1/100.000, 1/5.000 ve 1/1.000 ölçekli planlar) birbiriyle entegre yeni yasal bariyerler ve yapılaşma koşulları tanımlamıştır.

Bu kapsamlı araştırma raporu, Kahramanmaraş ili sınırları dâhilinde ekoturizm, kırsal turizm, agro-turizm ve kamping alanlarına yönelik geliştirilen imar planı kararlarını, meclis kararlarıyla oluşturulan plan notlarını ve bu kuramsal çerçevenin Başkonuş Yaylası, Yavşan Yaylası ve Yeşilgöz Mesire Alanı gibi spesifik sahalardaki fiili uygulamalarını derinlemesine analiz etmektedir. Rapor, sadece yapılaşma parametrelerini (Emsal, TAKS, KAKS, Yençok) listelemekle kalmayıp, bu parametrelerin ardında yatan ekolojik, ekonomik ve sosyolojik gerekçeleri, yasal kısıtlamaların ranta dayalı yapılaşmayı önlemedeki rolünü ve Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) gibi finansman mekanizmalarının mekânsal kararlar üzerindeki dönüştürücü etkisini detaylı bir anlatımla ortaya koymaktadır.

1. Makro Ölçekli Mekânsal Planlama: 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı Kararları

Bir bölgenin mekânsal anayasası niteliğini taşıyan 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı (ÇDP), Kahramanmaraş ilindeki orman, tarım, mera ve turizm alanlarının makro düzeydeki dağılımını, koruma-kullanma dengesini ve temel yapılaşma ilkelerini belirlemektedir. Son yıllarda Türkiye genelinde olduğu gibi Kahramanmaraş'ta da ekoturizm ve kırsal turizm lejantlarının amacı dışında kullanılarak lüks konut sitelerine dönüştürülmesi eğilimi, ÇDP hükümlerinde radikal ve kısıtlayıcı güncellemelerin yapılmasına neden olmuştur. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın ilke kararları ile ilgili valiliklerin sahadan gelen şikâyetleri doğrultusunda revize edilen plan notları, "sahte ekoturizm" projelerini elimine etmeyi ve kırsal arazilerin yalnızca gerçek anlamda turizm fonksiyonuyla kullanılmasını garanti altına almayı hedeflemektedir.

1.1. Madde 8.16: Eko-Turizm Alanları ve Katılaştırılan İmar Kısıtları

Eko-turizm alanları; doğal ve kültürel çevreyi koruyan, ekolojik yapı ile bütünleşik kırsal turizm tesisleri ile bunlara hizmet veren spor tesisleri, satış üniteleri ve sosyal donatı alanlarının yer alabileceği, yöresel mimarinin esas alındığı özel statülü alanlar olarak tanımlanmıştır. Bu alanların planlanması, ruhsatlandırılması ve işletilmesi süreçleri, birbirine sıkı sıkıya bağlı mekânsal ve hukuki şartlara tabi tutulmuştur.

Çevre Düzeni Planı notlarına göre, bir alanın ekoturizm alanı olarak planlanabilmesi (imar planı değişikliği talebinde bulunulabilmesi) için başvuruya konu toplam alan büyüklüğünün en az 25.000 metrekare olması zorunluluğu getirilmiştir. Daha önceki planlama dönemlerinde ve eski plan notlarında bu sınır 15.000 metrekare olarak uygulanmaktaydı. Bu eşiğin yukarı yönde güncellenmesi, salt bir alan büyütme operasyonu olmanın ötesinde, kırsal peyzajın parçalanmasını (fragmantasyon) önlemeye yönelik son derece stratejik bir müdahaledir. Kırsal alanlardaki tarım ve orman arazilerinin küçük parsellere bölünerek çok sayıda bağımsız yapılaşmaya açılması, ekosistem bütünlüğünü tehdit eden, yaban hayatı koridorlarını kesintiye uğratan ve altyapı maliyetlerini artıran bir unsurdur. İdare, alan büyüklüğü eşiğini 25.000 metrekareye çıkararak, yatırımların küçük çaplı ve potansiyel olarak konuta dönüşebilecek girişimler yerine, ölçek ekonomisine uygun, gerçekten doğa turizmine hizmet edecek kurumsal kapasiteye sahip projelere dönüşmesini zorunlu kılmaktadır. Geçiş dönemi hükümleri kapsamında, bu yeni düzenlemeden önce resmi kurum görüşleri alınarak başvurusu yapılmış alanlar için eski asgari 15.000 metrekare şartı istisnai olarak korunmakla birlikte, bu projelerin de diğer tüm yeni tasarım ve yapılaşma kısıtlarına uyum sağlaması zorunlu tutulmuştur.

Yapılaşma yoğunluğu ve fiziksel sınırlar incelendiğinde, ekoturizm alanlarında Emsal (KAKS) değerinin maksimum 0.10, Yençok (Maksimum Kat Yüksekliği) değerinin ise 2 kat ile sınırlandırıldığı görülmektedir. Toplam inşaat alanı, planlanan tesisin yatak kapasitesine göre ilgili idarelerce hesaplanmakla birlikte, alan büyüklüğü 25.000 metrekareyi ne kadar aşarsa aşsın, hiçbir tesiste toplam inşaat alanının 1.500 metrekareyi geçemeyeceği mutlak bir kural olarak getirilmiştir. (Eski düzenlemelerde 20.000 metrekare üzeri arazilerde bu sınır 2.000 metrekare olarak uygulanmaktaydı ). Bu mutlak üst sınır, arazinin taşıma kapasitesinin aşılmasını, devasa betonarme komplekslerin doğanın kalbine inşa edilmesini ve siluetin bozulmasını engellemek üzere kurgulanmış güçlü bir kentsel tasarım kontrol mekanizmasıdır.

Mimari kurgu ve alt kullanım kısıtlamaları bağlamında getirilen bodrum kat düzenlemeleri de oldukça dikkat çekicidir. Ekoturizm konaklama birimlerinin bağımsız ayrı yapılar (bungalov, bağ evi, taş ev konsepti vb.) şeklinde tasarlanması durumunda, bodrum kat inşasına yalnızca idari/merkez yapıda (ana binada) izin verilmektedir. Dahası, inşa edilecek bu tek bodrum katta da konaklama ünitesi (yatak odası) yer alması kesinlikle yasaklanmış olup, söz konusu alan sadece işletmenin teknik, bakım, çamaşırhane ve depo ihtiyaçlarına tahsis edilebilmektedir. Bu kuralın temel amacı, dağınık yerleşimli bağımsız birimlerin her birinin altına bodrum kat kazılmasını engelleyerek arazide yapılacak derin hafriyat işlemlerini minimize etmek, topoğrafyanın doğal eğimini korumak ve yeraltı su rejiminin kesintiye uğramasını önlemektir.

Mülkiyet ve işletme statüsü bağlamında ÇDP hükümlerinin getirdiği en kritik hukuki kısıtlama ise "tek ruhsat" ve "tapu şerhi" uygulamasıdır. Ekoturizm alanlarında yer alacak konaklama birimleri üzerinde Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamında kat mülkiyeti, kat irtifakı veya devre mülk gibi şerhe konu ayni haklar kesinlikle tesis edilemez. Alanın ve üzerindeki tüm yapıların tamamı tek bir turizm işletme ruhsatına bağlanmak zorundadır. Ayrıca, imar planı onay aşamasında, yapıların turizm amacı dışında (örneğin yazlık konut olarak) kullanılmayacağına dair malikler tarafından noter onaylı taahhütname verilmesi ve bu durumun tapu kütüğünün beyanlar veya şerhler hanesine işlenmesi zorunludur. İmar uygulaması ve parselasyon planları hazırlanırken, arazinin birden fazla konaklama parseli oluşturacak şekilde ifraz (bölünme) işlemine tabi tutulması da yasaklanarak, tesislerin entegre bir otel/tatil köyü mantığıyla işletilmesi yasal güvence altına alınmıştır.

Açık alan düzenlemelerine yönelik getirilen şartlar, ekosistem bütünlüğünü ve tarımsal üretimi destekler niteliktedir. Uygulama alanının bütününde, yapılaşma alanları, iç yollar ve otopark gibi teknik altyapı alanları ayrıldıktan sonra kalan arazinin en az %50'lik bölümü kesinlikle yapılaşma dışı bırakılarak doğal doku veya tarımsal üretim alanı olarak korunmak zorundadır. (Eski düzenlemede bu oran %30 olarak uygulanmaktaydı ). Bu %50'lik açık alanlarda betonlaşma gerektirmeyen, sadece toprak işlemeye dayalı ve ekoturizmi destekleyici tarımsal faaliyetlere (bağcılık, meyvecilik, organik tarım, aromatik bitki yetiştiriciliği vb.) izin verilmektedir. Böylece turizm faaliyeti ile tarımsal üretimin entegrasyonu (agro-turizm) kâğıt üzerinde bir niyet olmaktan çıkarılıp plan notuyla zorunlu kılınmıştır.

1.2. Madde 8.17: Kamping Alanları Plan Hükümleri ve Karavan Turizmi

Çevre Düzeni Planı kapsamında Kamping Alanları (Madde 8.17), ekoturizm alanlarına kıyasla doğaya kalıcı fiziksel müdahalenin asgari düzeyde tutulduğu, günübirlik veya kısa süreli gecelemeye yönelik, oldukça düşük yapılaşma yoğunluğuna sahip alanlar olarak tanımlanmıştır. Bu alanlar; çadır, karavan (çekme veya motokaravan) ve benzeri tekerlekli/taşınabilir konaklama ünitelerine hizmet vermek amacıyla tasarlanmaktadır.

Yapılaşma parametreleri bakımından Kamping alanlarında Emsal (E) değeri, ekoturizm alanlarının yarısı oranında, 0.05 olarak belirlenmiştir. Maksimum bina yüksekliği (H) ise 4.50 metre, yani en fazla 1 kat ile sınırlandırılmıştır. Bu alanlarda herhangi bir yapısal tesisat (kamp altyapısı) kurulabilmesi için yapı yapılabilecek minimum parsel büyüklüğü 5.000 metrekare olarak saptanmıştır. Kamping alanlarında inşa edilecek kalıcı kapalı alanlar (emsale dâhil olan sabit yapılar), misafirlerin konaklama ünitesi olarak kesinlikle kullanılamaz. İzin verilen 0.05 emsallik kapalı alan hakkı; yalnızca kampçıların ortak kullanımına yönelik duş, tuvalet, çamaşır yıkama alanları, ortak mutfak, teknik depo, servis üniteleri ve idari resepsiyon binalarını kapsayabilmektedir. Bu plan notu, alanın sabit bir otel veya motel kompleksine dönüşmesini engelleyen, alanın sadece bir altyapı ve hizmet noktası olarak kalmasını sağlayan temel yasal bariyerdir.

Aşağıdaki tablo, Kahramanmaraş il sınırları dâhilinde 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı uyarınca Eko-Turizm alanları ile Kamping alanları arasındaki yapılaşma ve kullanım farklılıklarını açık bir biçimde özetlemektedir.

2. Alt Ölçekli Mekânsal Kararlar ve İlçe Belediyeleri Uygulamaları (Onikişubat ve Dulkadiroğlu)

Makro ölçekli Çevre Düzeni Planı kararlarının kentsel ve kırsal sahaya entegrasyonu, ilçe belediyeleri tarafından hazırlanan ve Büyükşehir Belediyesi meclisince onaylanan 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planları ile 1/1.000 ölçekli Uygulama İmar Planları vasıtasıyla gerçekleşmektedir. Kahramanmaraş'ın topoğrafik olarak engebeli, orman varlığı açısından zengin olan batı aksındaki Onikişubat ilçesi ile daha düz, tarımsal potansiyeli yüksek doğu aksındaki Dulkadiroğlu ilçesi, kendi yerel dinamiklerine göre alt ölçekli plan notlarında çeşitli özelleşmelere ve adaptasyonlara gitmiştir. Özellikle 2023 depremlerinin yarattığı mekânsal zorunluluklar, bu plan notlarının revize edilmesinde başat rol oynamıştır.

2.1. Dulkadiroğlu İlçesi: Deprem Sonrası Dirençlilik ve Karma Kullanım Revizyonları

6 Şubat depremlerinden yapı stoku anlamında en ağır hasarı alan bölgelerin başında gelen Dulkadiroğlu ilçesinde, imar planı notları afet dirençliliği perspektifiyle baştan aşağı yenilenmiştir. Jeolojik ve jeoteknik zemin etüt çalışmaları (Mikrobölgeleme) sonucunda, zemin sıvılaşması ve fay hattı tampon bölgeleri dikkate alınarak yüksek katlı yapılaşma paradigması tamamen terk edilmiştir. Mevcut inşaat alanları (emsal hakları) mümkün mertebe korunmaya çalışılarak, ilçe genelinde kat sayısı maksimum 5 kat ile sınırlandırılmıştır. Bu yatay mimari kısıtlaması, kent merkezindeki yoğunluğun azaltılmasına katkı sağlarken, aynı zamanda kentin çeperlerinde ve kırsal mahallelerde hafif çelik, prefabrik veya ahşap malzemeyle inşa edilecek ekoturizm ve agro-turizm tesislerinin hem can güvenliği hem de yatırım maliyeti açısından daha cazip hale gelmesine zemin hazırlamıştır.

Kentsel dönüşümün yerinde ve hızlı bir şekilde sağlanabilmesi, parsellerin daha esnek kullanılabilmesi amacıyla komşu parsel çekme mesafeleri 2 metreye, yoldan çekme mesafeleri ise 3 metreye kadar düşürülebilmektedir. Turizm, ticaret ve konut fonksiyonlarının bir arada bulunduğu "Karma Kullanım Alanları"nda yapılaşma şartları yeniden kalibre edilmiştir. Örneğin, bazı revizyon planlarında Emsal 1.50 olarak korunurken, yapı taban alanı katsayısı (TAKS) 0.40 değerinden 0.60 değerine yükseltilerek zemin katlarda turizm ve ticarete ayrılabilen taban oturum alanı genişletilmiştir. Ancak bu karma alanların tamamen konut rantına yenik düşmesini engellemek amacıyla net bir plan notu ilave edilmiştir: "Ticaret+Konut veya Turizm+Ticaret+Konut karma kullanım alanlarında yapılacak konut kullanımları, parselin toplam emsalinin %85'ini aşamaz". Bu zorunluluk, projenin en az %15'lik kısmının mutlaka ticaret veya turizm tesisi olarak projelendirilip işletilmesini yasal olarak güvence altına almaktadır.

2.2. Onikişubat İlçesi: Ekolojik Koridorlar ve Sıkılaştırılan Kırsal Plan Notları

Orman varlığı, baraj gölleri ve yayla ekosistemleriyle Kahramanmaraş'ın doğa turizmi kalbi konumundaki Onikişubat ilçesinde, alt ölçekli plan notları ekolojik koruma refleksleriyle şekillendirilmiştir. İlçe sınırları dâhilinde, orman alanları içinde kalan ancak geçmişten gelen mülkiyet haklarıyla özel mülkiyete (tapuya) konu olmuş parsellerde yapılaşma koşulları son derece sıkı kurallara bağlanmıştır. Bu tür hassas parsellerde yalnızca konut, tarım ve hayvancılıkla ilgili yapılar yer alabilmekte olup, yapılaşma emsali (E) 0.05, maksimum kat adedi 2 ve inşa edilebilecek yapının toplam alanı en fazla 250 metrekare olarak kısıtlanmıştır. Bu katı kural, orman içi boşlukların zamanla yoğun yapılaşmış sitelere dönüşmesini engellemektedir.

Kentin batı bölgesinde, su kaynaklarının ve vadi ekosisteminin bulunduğu "Sümbüllü Vadisi Özel Proje Alanı (Rekreasyon Alanı)" için hazırlanan imar planı notları, taşıma kapasitesinin nasıl yönetildiğine dair iyi bir örnektir. Bu alan kentin nefes borusu olarak kurgulandığından, vadi içerisinde konaklama ve kamping ünitelerinin yer alması plan notlarıyla açıkça yasaklanmıştır. Bu alanda yalnızca Emsal 0.05 ve maksimum 6.50 metre yükseklik şartıyla günübirlik tesislere (lokanta, kafe, çay bahçesi, büfe, otopark) ve mini golf, tenis gibi rekreasyonel spor faaliyetlerine izin verilmiştir. Konaklama yasağı, vadinin geceleme faaliyetlerinin yaratacağı ışık kirliliği, yoğun atık su üretimi, katı atık yönetimi problemleri ve güvenlik baskılarından korunmasını sağlamakta, ekosistemin gece saatlerinde doğal döngüsüne bırakılmasını temin etmektedir.

Onikişubat ilçesinde kentsel tasarımın kalitesini artırmak için "Atrium Nizam (AT)" gibi yenilikçi yapılaşma modelleri de plan notlarına eklenmiştir. İç avlulu, geleneksel sivil mimariyi yansıtan bu nizamda, parsellerin birleşerek ada bazlı yapılaşmaya (minimum 1000 m² ada büyüklüğü) gitmesi durumunda emsal artışları (Emsal 1.45 veya 1.70'e kadar) ve esnek çekme mesafesi avantajları sunulmaktadır. Bu sayede, kırsal dokuya yakın çeper alanlarda geleneksel Maraş evleri tipolojisine uygun, içe dönük avlulu butik turizm veya karma kullanım tesislerinin inşası teşvik edilmektedir. Ayrıca bölgesel iklim koşulları dikkate alınarak, binalarda emsal harici alanların (açık koridorlar, gölgelik alanlar, tesisat şaftları vb.) parselin toplam emsale esas alanının %30'unu aşamayacağı hükmüyle mimari estetik komisyonlarının eli güçlendirilmiştir.

3. Orman Parkları ve Mesire Yerleri Kapsamında Kamping ve Karavan Düzenlemeleri

Kahramanmaraş ilinde kamping, çadırlı kamp ve karavan turizmine yönelik fiziksel müdahaleler ve planlama süreçleri, arazinin mülkiyet durumuna göre iki farklı hukuki zeminde yürütülmektedir. Şahıs mülkiyetindeki veya belediyelere ait tescilli arazilerdeki uygulamalar yukarıda bahsedilen Çevre Düzeni Planı ve Plansız Alanlar Tip İmar Yönetmeliği hükümlerine tabi iken; mülkiyeti Orman Genel Müdürlüğü'ne (OGM) ait orman rejimindeki alanlarda yapılan kiralama ve tahsisler, "Orman Parkları Yönetmeliği" (eski adıyla Mesire Yerleri Yönetmeliği) çerçevesinde değerlendirilmektedir.

3.1. Orman Parklarında Mekânsal Tasarım Standartları

Orman rejimine tabi konaklamalı orman parklarında ve konaklamalı mesire yerlerinde (A ve B Tipi) geleneksel anlamda bir kentsel "imar planı" onay süreci aranmaz. Ancak bu alanların rastgele yapılaşmasını önlemek adına OGM onaylı 1/500, 1/1.000 veya 1/2.000 ölçekli Vaziyet Planları, Alan Kullanım Planları ve Gelişim/Yönetim Planları hazırlanması zorunludur. Hazırlanacak bu planlarda, topoğrafyanın eğim analizi kritik bir belirleyicidir. Eğimi %0 ile %20 arasında olan görece düz ve hafif dalgalı sahalar rekreasyon, kamping ve konaklama üniteleri için elverişli alanlar olarak planlanırken; %20'den daha dik eğime sahip sahalar, erozyon riskini ve hafriyat ihtiyacını engellemek amacıyla sadece doğa yürüyüşü ve spor yolları kullanımına ayrılmaktadır. Orman parkları içerisinde inşa edilecek tüm yapıların yöresel dokuya, iklim şartlarına ve geleneksel mimari özelliklere uygun hafif yapı malzemelerinden (ahşap, taş vb.) tasarlanması zorunludur.

Orman parkları ve resmi kamping alanları için mevzuatta belirlenen ünite standartları, ekolojik ayak izini minimize etmek üzere çok hassas hesaplamalara dayanmaktadır:

• Kampçı Ünitesi Alan Tahsisi: İlgili yönetmeliklere göre, her bir kampçı ünitesi (bu ünite bir çadır, çadır-araba, çekme karavan, motokaravan veya bungalov olabilir) başına ayrılması gereken net alan minimum 80 metrekare olarak hesaplanmaktadır. Ancak Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi ve yerel koruma kurulları kararlarının geçerli olduğu bazı spesifik kıyı veya hassas tabiat alanlarında bu asgari birim alanın 200 metrekareye kadar çıkarıldığı durumlar mevcuttur. Bu sayede kampçılar arasında yeterli sosyal mesafe bırakılarak gürültü kirliliği önlenmekte ve toprağın aşırı sıkışması (kompaksiyon) engellenmektedir.

• Bungalov Kotası ve Mutfak Kısıtlaması: Orman içi kamping alanlarında konfor arayışının doğayı tahrip etmemesi için bungalov yapımı sınırlandırılmıştır. Bir kamping alanındaki bungalov ünite sayısı, toplam kampçı ünitesi kapasitesinin %20'sini kesinlikle aşamaz. Her bir bungalov ünitesi en fazla iki kişilik kapasiteyle projelendirilebilir ve toplam kapalı alanı 20 metrekareyi geçemez. En kritik kısıtlamalardan biri de, kamu eliyle işletilen tesisler istisna olmak kaydıyla, bu özel bungalovların içerisinde mutfak düzenlemesi yapılmasına izin verilmemesidir. Bu tasarım müdahalesi, misafirleri kendi ünitelerinde yemek pişirmek yerine tesisin merkezi/ortak kır lokantasını kullanmaya yönlendirmekte; böylece alan içerisine yayılacak organik atık sorunu ile bireysel ateş yakılmasından kaynaklanabilecek orman yangını riski merkezi bir noktada kontrol altına alınmaktadır.

• Maksimum Kapasite Sınırı: Bir kamping alanının büyüklüğü ne kadar geniş olursa olsun, insan yoğunluğunu kontrol altında tutmak maksadıyla tesiste en fazla 150 kampçı ünitesi yer alabilmektedir.

• Zemin ve Altyapı Malzemeleri: Çadırlı kamp ve karavan alanlarında doğal su döngüsünü bozacak, yüzey akışını hızlandıracak beton, asfalt veya kilit parke taşı gibi su geçirimsiz sert zemin malzemelerinin kullanımı kesinlikle yasaktır. Araç iç yolları, arazinin yapısına ve iklim şartlarına uygun olarak, toz kaldırmayacak geçirimli doğal malzemelerle (mıcır, toprak stabilizasyonu, ahşap travers vb.) düzenlenmek zorundadır. Boş bırakılan alanlar ise yerel floraya uygun olarak çimlendirilmeli ve drene edilerek ağaçlandırılmalıdır. Ayrıca, kampçılara hizmet verecek sıcak-soğuk kullanma suyu ve sağlıklı içme suyu altyapısı ile karavanların atık sularını (siyah ve gri su) boşaltabilecekleri kapalı ve sızdırmaz kışlama/bakım ünitelerinin yapılması mevzuat gereğidir.

3.2. Karavan Yasakları ve Hukuki Emsal Kararların Yerel Yönetimlere Etkisi

Son yıllarda karavan turizminin patlama yapması, yerel yönetimler ile karavan sahipleri arasında zaman zaman idari sürtüşmelere yol açmaktadır. Belediye sınırları içerisinde, resmi imar izni veya "Kamping" ruhsatı bulunmayan sahil bantları, otoparklar veya mesire yerlerine karavan park edilmesi çeşitli belediyeler tarafından idari yaptırımlarla ve genel yasaklarla engellenmeye çalışılmaktadır. Ancak, karavancılık alanında ulusal ölçekte yaşanan ve yargıya taşınan emsal niteliğindeki kararlar (örneğin Samsun ve Karasu'da zabıta cezalarının idari yargı tarafından iptal edilmesi vakaları), belediyelerin mülkiyet ve seyahat özgürlüğünü ihlal edecek şekilde mesnetsiz ve topyekûn karavan park yasakları uygulayamayacağını tescillemiştir. Yargı kararları, karavan turizminin yasal statüsünün tanınarak, bu araçlar için altyapısı hazırlanmış resmi alan tahsislerinin yapılmasının yerel yönetimlerin görevi olduğunu ortaya koymuştur.

Bu ulusal hukuki yönelim, Kahramanmaraş'ta da Büyükşehir ve ilçe belediyelerini proaktif bir tutum sergilemeye zorlamış; kent çeperlerinde resmi "Karavan Parkları" ve altyapısı tamamlanmış "Kamping" zonları oluşturma fikrini meclis gündemlerine taşımıştır. Bu doğrultuda, Büyükşehir Belediyesi bütçe ve gelir tarifelerinde turizm tesisleri ve kamping alanları için spesifik harçlandırma sistemleri oluşturulmuştur. Belediye tarifelerine göre, otel, pansiyon ve kamping tesislerinden alınacak imar ve ruhsat harçları, tesisin açık ve kapalı alan metrekareleri üzerinden hesaplanmaktadır. Örneğin, ilk 1.000 metrekarelik alan için sabit bir taban ücret (yıllara göre 1.000 TL ila 1.300 TL bandında) belirlenirken, 1.000 metrekareyi aşan her ilave metrekare için belirli bir katsayı (örneğin 0.35 TL veya 0.40 TL) üzerinden ilave ücret tahsil edilerek , geniş alan kaplayan ancak doğaya zarar vermeyen işletmelerin mali yükleri dengelenmeye çalışılmaktadır. Vakıf, dernek veya resmi kurumlara ait arazilerde yapılacak plan değişikliklerinden ise (iktisadi işletmeler hariç) bu bedeller alınmayarak kamu yararına çalışan kurumların ekoturizm projeleri desteklenmektedir.

3.3. Kamping Ruhsatının Turizm Belgelendirmesindeki Kritik Rolü

Mekânsal planlama ve işletme ruhsatlandırması pratiğinde en çok karıştırılan ve yatırımcıların mağduriyetine yol açan husus, yerel idarelerden alınan ruhsatın niteliği ile Kültür ve Turizm Bakanlığı belgeleri arasındaki bürokratik ilişkidir. Bir şahıs arazisinde karavan park, glamping veya bungalov işletmesi kurulurken, yatırımcının yerel belediyeden kolaylık olması adına "Günübirlik Tesis", "Kafeterya" veya "Piknik Alanı" gibi alternatif isimler altında işletme ruhsatı (İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatı) alması, bu tesisin gelecekte Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan "Turizm İşletme Belgesi" almasına kesin bir engel teşkil etmektedir.

Bakanlık mevzuatı, turizm işletme belgesi süreçlerinde temel şart olarak yerel idareden alınmış ruhsatın ismini ve kapsamını baz almaktadır. Eğer yerel yönetimden "Kamping", "Kırsal Turizm Tesisi" veya "Pansiyon" ibaresini içeren resmi bir ruhsat alınmamışsa, işletme Ankara'daki Bakanlık nezdinde hiçbir turistik işlem yapamaz ve Türkiye'nin resmi turizm envanterine dâhil olamaz. Turizm İşletme Belgesi alamayan tesisler, vergi avantajlarından, uluslararası tur operatörleriyle sözleşme yapma haklarından ve devlet teşviklerinden mahrum kalmaktadır. Öte yandan, imar planında turizm alanı olarak işaretlenmiş veya ekolojik şartları sağlayan alanlarda (Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği çerçevesinde), yatırımcı idareden "Kamping" ruhsatını aldığında, imar planı değişikliğine bile gerek kalmaksızın, bu ruhsatın sağladığı yasal şemsiye altında arazisine çevreyle uyumlu bungalov veya tekerlekli "tiny house" üniteleri yerleştirme hakkına sahip olabilmektedir. Bu nedenle, doğru plan notunun işletilmesi ve ruhsat nomenklatürüne (isimlendirmesine) harfiyen uyulması projenin ekonomik ömrü için hayati önem taşımaktadır.

4. Saha Uygulamaları ve Vaka Analizleri

İmar planı kararlarının ve mevzuat kısıtlamalarının kâğıt üzerinde kalmayıp sahada nasıl şekillendiğini anlamak için Kahramanmaraş'ın öne çıkan üç önemli doğa turizmi ve ekoturizm merkezi incelenmiştir: Başkonuş Yaylası, Yavşan Yaylası Tabiat Parkı ve Yeşilgöz Mesire Alanı.

4.1. Başkonuş Yaylası Ekoturizm Alanı Uygulaması

Akdeniz ve karasal iklimin geçiş noktasında, Onikişubat ilçesi sınırları içinde yer alan ve 1.850 metre rakıma ulaşan Başkonuş Yaylası, Orman Genel Müdürlüğü tarafından 2021 yılında resmi olarak "Ekoturizm Alanı" statüsüne kavuşturulmuştur. Göknar, sedir, meşe ve ardıç ağaçlarından oluşan sık ve zengin orman dokusunun yanı sıra, sadece bu yöreye özgü endemik "Başkonuş Sümbülü"ne ve nesli koruma altında olan "Kızıl Geyik" popülasyonuna ev sahipliği yapan alan, kentin en prestijli doğa turizmi destinasyonudur.

Başkonuş Yaylası'ndaki alan kullanımı, ekoturizm prensiplerinin imar ve peyzaj kararlarına nasıl entegre edilebileceğinin başarılı bir örneğidir. Alan içerisine motorlu araç trafiğini minimize etmek ve doğa sporlarını teşvik etmek amacıyla, toplam 11.1 kilometre uzunluğunda, doğal malzemelerle sınırları belirlenmiş ekoturizm parkuru (2 adet yürüyüş parkuru ve 1 adet dağ bisikleti parkuru) tasarlanmıştır. Yükseklik farklarını aşmak için araziye uyumlu yaklaşık 1.500 basamaklı ahşap merdivenler ve seyir terasları inşa edilmiştir.

Tesisin yapılaşma politikasında büyük otel blokları ve betonlaşma tamamen reddedilmiş; konaklama ihtiyacı doğayla fiziksel ve görsel uyum içindeki ahşap orman evleri (bungalovlar) ve belirlenmiş karavan park alanları ile çözülmüştür. İşletme yönetim planında "sürdürülebilirlik", "engelsiz yaşam" ve "hayvan hakları" ilkeleri merkeze alınmıştır. Konaklama alanları, yöresel lezzetlerin sunulduğu restoranlar ve sosyal alanlar bir bütün olarak planlanırken, engelli bireylerin erişebilirliği için özel rampalar ve tesis düzenlemeleri yapılmıştır. Dahası, alanın asli sahipleri olan yaban hayvanlarının rehabilitasyonuna yönelik özel koruma alanları (özellikle annesiz geyik yavrularının bakımı ve doğaya salınması için oluşturulan üniteler) mimari kurguya dâhil edilerek, turizm faaliyeti ile yaban hayatı koruma misyonu birleştirilmiştir.

4.2. Yavşan Yaylası Tabiat Parkı Uzun Devreli Gelişim Planı

Kahramanmaraş kent merkezine 36 km mesafede yer alan ve 2009 yılında Türkiye'nin 39. Tabiat Parkı olarak tescil edilen 348 hektarlık Yavşan Yaylası , ekolojik taşıma kapasitesi hesaplamalarının alan kullanım ve imar kararlarına doğrudan entegre edildiği çok katmanlı bir planlama örneğidir. Alan, 600-700 yaşlarındaki anıt Toros Sediri ve Göknarı ormanları ile 65'i sadece bu bölgeye özgü (endemik) toplam 529 bitki türüne ev sahipliği yapmaktadır.

Bu zengin genetik kaynağı ve abiyotik bileşenleri (toprak, su, hava) korumak maksadıyla, Tabiat Parkı bütününde katı bir zonlama (bölgelendirme) çalışması yapılarak alan üç ana kullanım zonuna ayrılmıştır :

1. Mutlak Koruma Alanı (238 Hektar): Anıt ağaçların ve endemik floranın yoğunlaştığı bu bölge, her türlü insan faaliyetine ve yapılaşmaya kapatılarak sadece kontrollü bilimsel çalışmalara tahsis edilmiştir.

2. Sınırlı Kullanım Alanı (77 Hektar): Ekosistemin tampon bölgesi niteliğinde olup, yapılaşma yasağı sürmekle birlikte düşük yoğunluklu doğa yürüyüşlerine izin verilmektedir.

3. Kontrollü Kullanım Alanı (33 Hektar): Tüm altyapı, turizm ve rekreasyon projelerinin yoğunlaştırıldığı fiziki müdahale alanıdır.

Turizm faaliyetleri ve yapılaşma, bu 33 hektarlık Kontrollü Kullanım Alanı içerisinde, eğimi düşük ve orman örtüsünün görece seyrek olduğu bölümlerde planlanmış olup, nihai "Proje Çalışma Alanı" sadece 6,9 hektar olarak sınırlandırılmıştır. Bu durum, 348 hektarlık koskoca tabiat parkında inşaat faaliyetlerinin arazinin sadece %2'lik (6,9 ha) bir kısmına hapsedildiği anlamına gelmektedir.

6,9 hektarlık proje alanının fonksiyonel dağılımı da taşıma kapasitesi analizlerine dayanmaktadır:

• Günübirlik Kullanım Alanı: 2,1 hektar (105 araçlık piknik ve dinlenme sahası).

• Kır Evleri (Konaklama) Alanı: 3,4 hektar (Toplam 28 adet ahşap/taş dokulu kır evi).

• Çadırlı-Karavanlı Kamp Alanı: 1,4 hektar (Toplam 40 çadır/karavan kapasitesi).

Kamp alanının planlanmasında uluslararası ve ulusal alan standartları gözetilmiş, organize her bir kamp birimine (ortalama 4-5 kişilik bir aile için) asgari 100 metrekare özel kullanım sahası ayrılmış ve ünite başına 1 araçlık otopark yeri planlanmıştır. Projede ayrıca ziyaretçi profilinin altyapıya getireceği yük hesaplanmış; kişi başına günlük 20-40 litre su tüketimi öngörülerek rezervuarlar boyutlandırılmış, her 6-8 aileye bir temiz su musluğu ve çadır/karavan alanlarından maksimum 150 metre yürüme mesafesinde ıslak hacimler (WC/Duş) plan notlarına kesin hükümler olarak işlenmiştir. Alanın turizm cazibesini ve fiziki erişilebilirliğini artırmak üzere, Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi tarafından Dereboğazı mevkisinden yaylaya uzanan 8 kilometrelik yolun altyapısı tamamlanarak asfaltlanmış ve 4,5 kilometrelik yeni transit güzergâh inşa edilerek kentsel ulaşım ağıyla orman içi ekoturizm merkezi arasındaki lojistik bağ kurulmuştur.

4.3. Yeşilgöz Mesire Alanı ve Mikro-Ekolojik Kısıtlamalar

Döngel Mağaraları güzergâhında yer alan ve karstik yapısı, doğal obruk gölü ve buz gibi suyuyla bilinen Yeşilgöz Mesire Alanı, kamping ve günübirlik kullanım faaliyetlerinde uygulanan çok katı mikro-ekolojik yönetim kısıtlamalarına tabi tutulmaktadır. Gölün etrafındaki çınar ve salkım söğüt ağaçlarının oluşturduğu hassas riparyan (kıyı) ekosistemini korumak en öncelikli hedeftir.

Yeşilgöz alanındaki alan yönetimi kurallarına göre, kamp çadırlarının ve konaklama ünitelerinin su kaynağından asgari 60 metre uzaklıkta konumlandırılması şart koşulmuştur. Bu kural, kampçıların üreteceği gri suyun (sabunlu sular vb.) doğrudan veya yer altı sızması yoluyla obruk gölüne karışarak ötrofikasyona (alg patlamasına) neden olmasını engellemektedir. Arazide toprak zeminin sıkışmasını (kompaksiyon) ve bitki örtüsünün tahribatını önlemek için ziyaretçilerin mevcut patikalar dışında yeni rotalar açması yasaklanmıştır. Toprak mikrobiyolojisini (faydalı bakteri ve mantarları) yüksek ısıdan korumak ve orman yangını riskini sıfırlamak adına, alanın hiçbir yerinde açıkta odun ateşi yakılmasına izin verilmemekte, kampçıların sadece yerden yalıtılmış portatif gaz ocakları kullanması zorunlu kılınmaktadır. Ayrıca "Leave No Trace" (İz Bırakma) evrensel ekoturizm prensibi uyarınca, çöp kutusu sisteminden ziyade, kampçıların ürettikleri tüm organik (yemek artığı vb.) ve inorganik atıkları poşetleyerek kendi araçlarıyla alan dışına (şehirdeki atık toplama merkezlerine) çıkarması kuralı uygulanmaktadır.

Aşağıdaki tablo, incelenen iki önemli yayla ekoturizm merkezinin mekânsal planlama ve kapasite parametrelerini karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

5. Kırsal Turizm Yatırımlarının Finansman Dinamikleri ve TKDK Etkisi

Kahramanmaraş kırsalında, kâğıt üzerinde hazırlanan mükemmel imar planlarının fiiliyata dökülmesini sağlayan, özel sektörü doğayla uyumlu, düşük yoğunluklu ve sürdürülebilir konaklama tesisleri yapmaya teşvik eden en önemli katalizör mekanizma; Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) ve IPARD programları tarafından sağlanan hibe destekleridir. İlginç bir şekilde, yerel idarelerin imar planlarındaki kısıtlamalar ile AB fonlarına dayalı hibe programlarının teknik gereklilikleri arasında neredeyse birebir örtüşen, doğrudan bir yasal ve işlevsel bağ bulunmaktadır. TKDK kriterleri, gayrimenkul spekülasyonunu önlemek ve fonların gerçekten turizm işletmeciliğine akmasını sağlamak üzere tasarlanmıştır.

TKDK kırsal turizm destek programı, Kahramanmaraş'ta nüfusu 20.000'in altında olan yerleşim birimlerinde, yani Büyükşehir Belediyesinin yoğun kentsel alanları dışında kalan, resmi "kırsal alan" listesinde ismi bulunan yörelerde uygulanmaktadır. Bu coğrafi sınırlama, turizm yatırımlarının kent merkezine yığılmasını engelleyerek istihdamı kırsalda tutmayı amaçlamaktadır. Proje sahibinin bu destekten faydalanabilmesi için tüzel veya gerçek kişi fark etmeksizin yatırıma başvurduğu tarihte 65 yaşını aşmamış olması, mikro veya küçük ölçekli bir işletme statüsünde olup 50 kişiden az çalışan istihdam etmesi ve yıllık cirosunun/bilançosunun 8 Milyon TL eşiğini aşmaması gibi katı mali kriterler uygulanmaktadır. Kamu hissesi %25'ten fazla olan tüzel kişilikler destek kapsamı dışında bırakılarak, fonların tamamen sivil müteşebbislere (köylülere, yerel kooperatiflere, küçük girişimcilere) aktarılması güvence altına alınmıştır. Hibe destek oranı, uygun harcamalar toplamının %50'sini karşılamaktadır.

Mekânsal planlama kararlarını ve mimari tasarımları doğrudan etkileyen TKDK kısıtı ise tesis ölçeğine ve kapasitesine ilişkindir. Desteklenecek konaklama tesisleri, yatırım süreci tamamlandığında en fazla 25 oda kapasitesine sahip olmak zorundadır. 26 odalı bir tesis dahi hibe programından ihraç edilmektedir. Bu 25 oda kuralı, raporun 1. Bölümünde incelenen 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı'nda belirtilen "toplam inşaat alanının 1.500 m²'yi geçmemesi" kuralı ile muazzam bir senkronizasyon içindedir. Yatırımcıların, teşvik alabilmek için devasa ve çok katlı yapılar planlamak yerine; kapasitesi düşük, doğaya saygılı, peyzaja karışan, taşıma kapasitesini zorlamayan pansiyon, kır evi veya butik bungalov konseptlerine yönelmesi bu sayede teşvik edilmektedir.

Ek olarak, projelerin sürdürülebilirliğini sağlamak adına yatırımın tamamlanmasının ardından tesisin işletmeye açılabilmesi için Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan "Turizm İşletme Belgesi" veya "Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik" kapsamında asgari nitelikleri sağlayan kırsal turizm/pansiyon sertifikası alması zorunludur. Yiyecek içecek sunumlarında, müşterilere ağırlıklı olarak Kahramanmaraş yöresine özgü (tarhana, dondurma, yöresel et yemekleri vb.) gastronomik ürünlerin sunulması yönetmelik gereğidir. Ayrıca, "Çiftlik Turizmi" (Agro-turizm) yatırımlarının desteklenmesi söz konusu olduğunda, başvuru sahibinin veya aynı hanede yaşayan bir yakınının Tarım ve Orman Bakanlığı Çiftçi Kayıt Sistemine (ÇKS) kayıtlı olma zorunluluğu bulunmaktadır. Bu entegrasyon kuralı, Çevre Düzeni Planındaki "Ekoturizm arazisinin %50'si tarımsal alan olarak korunmalıdır" kuralının kâğıt üzerinde kalmasını önlemekte, arazideki üzüm bağının, meyve bahçesinin veya tarlanın gerçekten aktif bir çiftçi tarafından işlendiğini ve turizm faaliyetiyle eşgüdümlü yürütüldüğünü tescillemektedir.

6. Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi 2025-2029 Stratejik Planı Çerçevesinde Turizm ve İmar Vizyonu

Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesinin hazırladığı 2025-2029 Stratejik Planı, depremin yarattığı derin yıkımın ardından kentleşme politikaları ile turizm hedeflerini, "afete dirençlilik" ve "kültürel/ekolojik mirasa dayalı kalkınma" eksenlerinde sentezleyen kapsamlı bir yol haritası sunmaktadır. Stratejik plan incelendiğinde, kentin mekânsal yeniden yapılanmasının sadece betonarme binaların dikilmesinden ibaret görülmediği, kırsal ve ekolojik değerlerin kentsel iyileşmenin bir parçası olarak kodlandığı anlaşılmaktadır.

Stratejik planda yer alan temel mekânsal ve turistik hedefler aşağıda özetlenmiştir:

• Afete Dirençli Kırsal Dönüşüm ve Mekânsal Planlama: Şehrin yeniden inşasında, fay hatlarından ve riskli alüvyal zeminlerden uzak, coğrafi, sosyal ve kültürel dokuyu dikkate alan güvenli, düşük yoğunluklu kırsal yerleşim alanlarının oluşturulması birincil hedeftir. Plan dönemi sonuna kadar il bütününde 3 adet yeni çevre düzeni planı, 80 adet nazım imar planı ve 102 adet uygulama imar planının onaylanıp hayata geçirilmesi öngörülmektedir. Kentsel dönüşüm projelerinde deprem sonrası fizibilite ve etüt çalışmalarının %100 oranında tamamlanması, ayrıca geçerliliğini yitiren hâlihazır haritaların (yıllık 11 adet hedefiyle) tamamen yenilenmesi planlanmaktadır.

• Altyapı ve Çevre Yatırımları Finansmanı: Turizmin ve kırsal gelişimin temelini oluşturan yol, su ve altyapı hizmetlerini finanse etmek üzere, meclis kararıyla İller Bankası A.Ş.'den toplam 965 Milyon TL tutarında geniş çaplı bir kredi kullanım yetkisi alınmıştır. Bu bütçenin aslan payı; kentin kuzey ilçelerine, doğa turizminin kalbi Onikişubat'a ve diğer ilçelere asfalt yama, sathi kaplama, heyelan önleyici istinat duvarı ve menfez inşası için tahsis edilerek, ekoturizm merkezlerine giden kırsal ulaşım ağlarının modernize edilmesi hedeflenmektedir. Kırsal bölgelerde yapılacak tüm altyapı iyileştirmelerinde çevresel etkilerin gözetilmesi, karbon emisyonunu azaltıcı alternatiflerin ve yenilenebilir enerjilerin kullanımı stratejik planda taahhüt edilmiştir.

• Turizm Master Planı ve Kültürel Entegrasyon: Kahramanmaraş'ın salt bir doğa turizmi rotası olmaktan çıkıp uluslararası bir kültür ve ekoturizm destinasyonu haline gelmesi amacıyla bütünleşik bir "Turizm Master Planı" hazırlanması hedeflenmektedir. Şehir giriş-çıkışlarına estetik dinlenme ve tanıtım tesislerinin kurulması, yamaç ve yayla rekreasyon alanlarının (Yamaçtepe rekreasyon alanı, Ekinözü İçmeleri çevre düzenlemesi vb.) peyzaj ve üstyapı donatılarının %100 oranında tamamlanması amaçlanmaktadır.

• Tematik Müzecilik ve Gastronomi: Doğa turizmi ile kentin tarihi hafızasını birleştirecek projeler kapsamında mevcut müzelerin onarımına ek olarak; kentin yaşadığı acı tecrübeyi hafızalandıracak "6 Şubat Afet ve Milli Dayanışma Müzesi", tarihi eserlerin sergileneceği "Etnografya ve Mozaik Müzesi" gibi yeni tematik müzelerin kurulması planlanmıştır. Ayrıca, Kahramanmaraş'ın Edebiyat alanında "UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı"na dâhil edilmesi için yürütülen lobicilik faaliyetlerine hız verilecek, yöresel mutfağın kırsal turizm işletmelerine entegre edilmesi bağlamında coğrafi işaretli ürün sayısının plan dönemi sonunda 43'e ulaştırılması sağlanacaktır.

Kırsalda sürdürülebilirlik konseptinin güçlendirildiğinin bir diğer kanıtı ise, İmar ve Bayındırlık Komisyonu'nun yeni dönem kararlarıdır. Tarıma veya ormana elverişsiz, çorak kabul edilen kırsal arazilerde (örneğin Göksun Keklikoluk mahallesinde 29 hektarlık hazine arazisi ve Onikişubat Şahinkayası'ndaki orman tahsisli alanlar) Yenilenebilir Enerji Kaynaklarına Dayalı Üretim Tesislerine (GES ve RES) yer tahsislerinin onaylanması ve imar planlarına işlenmesi, kentin karbon ayak izini düşürmeye yönelik somut adımlardır. Tüm bu kırsal mekânsal gelişim ve yapılaşma hamlelerinin daha etkin denetimi için, "Kent Estetiği ve Kentsel Tasarım", "Yeşil Alanlar Planlama ve Proje" gibi yeni şube müdürlükleri ihdas edilerek kurumsal kapasite güçlendirilmiştir.

7. Sentez ve Değerlendirme

Kahramanmaraş iline ait ekoturizm, kırsal turizm, agro-turizm ve kamping imar kararlarının, meclis tutanaklarının ve saha uygulamalarının çok boyutlu analizi, bölgede kentsel gelişme dinamikleri ile ekolojik muhafaza ihtiyacı arasında yasal çerçevesi oldukça net çizilmiş, hassas bir koruma-kullanma dengesinin kurulduğunu göstermektedir. Geliştirilen 1/100.000, 1/5.000 ve 1/1.000 ölçekli plan notları; sadece yapılaşmanın fiziksel hacmini (emsal, kat adedi, çekme mesafeleri) kısıtlamakla kalmayıp, aynı zamanda mülkiyetin doğasını (devre mülk veya kat mülkiyeti yasağı, tek ruhsat zorunluluğu) ve tesisin ekonomik işleyişini (arazinin en az yarısının tarıma ayrılması, TKDK hibe uygunluğu, çiftçi kayıt sistemi şartı) yönlendiren son derece kompleks ve sofistike bir niteliğe sahiptir.

Rapor kapsamındaki veriler ışığında ulaşılan temel ve stratejik çıkarımlar şunlardır:

1. "Sahte Ekoturizm" Tehdidine Karşı Kurulan Hukuki Zırh: Makro ölçekli Çevre Düzeni Planında asgari ekoturizm başvuru alanının 15.000 metrekareden 25.000 metrekareye çıkarılması ve yapılacak konaklama tesislerinin toplam kapalı inşaat alanının ne olursa olsun 1.500 metrekare ile mutlak şekilde sınırlandırılması, rant odaklı gayrimenkul ve müteahhitlik faaliyetlerinin önüne geçen en güçlü idari bariyerdir. Ayrı yapıların bodrumlarında gecelemenin yasaklanması ve kat mülkiyeti kurulmasının engellenmesi, orman içlerine "ekolojik otel" kisvesi altında sızmaya çalışan gizli lüks villa ve ikinci konut projelerini yasal olarak elimine etmekte; arazinin bütüncül bir turizm işletmesi olarak kalmasını temin etmektedir.

2. Deprem Sonrası Desantralizasyonun Planlı Yönetimi: 6 Şubat depremlerinin Kahramanmaraş kent merkezinde yarattığı büyük yıkım ve akabinde yüksek katlı yapılara (Dulkadiroğlu ilçesi örneğindeki maksimum 5 kat sınırı gibi) getirilen jeoteknik kısıtlamalar, sermayeyi ve yaşam alanı arayışlarını kentin çeperlerine, dağ yamaçlarına ve kırsal alanlara itmektedir. Bu mecburi göç ve kırsal yatırım eğiliminin, tarım ve orman arazilerini yutan plansız bir kentsel yayılmaya (urban sprawl) dönüşmemesi için, Başkonuş ve Yavşan yaylalarındaki gibi sınırları, yapılaşma emsalleri ve taşıma kapasiteleri net olarak belirlenmiş "Kontrollü Kullanım Zonları"nın il genelinde dikkatlice çoğaltılması gerekmektedir. Ekoturizm, kentin mekânsal rehabilitasyonunda ekonomik bir can suyu olma potansiyeli taşımaktadır.

3. Bürokratik Ruhsatlandırma ve Entegrasyon Çatışmaları: Karavancılığın popülerleşmesi ve "tiny house" (mikro ev) mobil yaşam modellerinin artması, kırsal alanda yerel yönetimlerin imar daireleri ile merkezi yönetimin (Kültür ve Turizm Bakanlığı) belge süreçleri arasında yasal gri alanlar ve yetki çatışmaları yaratmaktadır. Şahıs arazilerinde, yatırımcıların belediyelerden aldıkları basit "günübirlik tesis" veya "kafeterya" ruhsatlarının, sonrasında Turizm Bakanlığı belgesine dönüşememesi, sektörü kayıt dışılığa itmekte ve ciddi finansal mağduriyetlere yol açmaktadır. Bu bağlamda, kamping alanları için netleştirilen ünite başı metrekare standartlarının (genel mevzuattaki 80 m² ile yerel taleplerdeki 200 m² arasındaki farklılıkların) giderilerek, ilçe belediyeleri düzeyinde ortak ve standartlaştırılmış "Karavan/Kamping Uygulama Yönetmelikleri" ile desteklenmesi kritik önem taşımaktadır. Ayrıca karavan park yasaklarına ilişkin Danıştay ve idari yargıdan dönen emsal kararlar, idarelerin yasaklama yerine altyapısı hazırlanmış kamping alanları üretmek zorunda olduğunu göstermektedir.

Sonuç itibarıyla, Kahramanmaraş'ın mevcut imar planı hiyerarşisi, meclis kararları ve 2025-2029 Stratejik vizyonu, kentin zengin doğal ve orman sermayesini hoyratça tüketmeden, sürdürülebilir bölgesel bir gelir kaynağına dönüştürmek için ihtiyaç duyulan yasal ve kentsel tasarım altyapısını büyük oranda sunmaktadır. Bundan sonraki süreçte ekoturizm ve kamping uygulamalarının başarısı; kâğıt üzerindeki bu katı plan kararlarının sahada tavizsiz bir şekilde denetlenmesine, betonarme yerine ahşap ve taş gibi yöresel mimariye olan sadakatin korunmasına ve kırsal alanlardaki tarımsal/hayvansal üretim döngüsünün, tesis işletmeciliği ile ne derece organik ve entegre bir biçimde harmanlanabileceğine bağlı olacaktır. Bölgenin sahip olduğu Yavşan ve Başkonuş gibi nadide ekosistemler ile hazırlanan mikrobölgeleme ve çevre düzeni planları, bu idari ve ekolojik ilkelerin başarıyla test edildiği açık hava laboratuvarları niteliğinde olup, tüm Akdeniz ve Doğu Anadolu geçiş kuşağındaki gelecekteki kırsal kalkınma projeksiyonları için en değerli referans noktalarını oluşturmaktadır.