Gökçeada Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Raporu: Biyoçeşitlilik Envanteri, Jeolojik Miras ve Doğal Sit Alanlarının Derecelendirilmesi

Yasal Mevzuat ve Doğal Sit Alanlarının Derecelendirme Esasları

Türkiye'de doğal sit alanlarının tespiti, tescili ve koruma-kullanma dengesinin bilimsel temellerle güçlendirilmesine yönelik iş ve işlemler, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü yetki alanında başarıyla yürütülmektedir. 19 Temmuz 2012 tarih ve 28358 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik ve devamında hayata geçirilen vizyoner mevzuat güncellemeleri, ekosistem bütünlüğünü ve çok disiplinli bilimsel araştırmaları esas alan çağdaş bir koruma hiyerarşisi tesis etmiştir.

Tabiat Varlıklarını Koruma Merkez Komisyonu'nun 109 ve 113 sayılı İlke Kararları doğrultusunda, doğal sit alanları adanın ekolojik değerlerini geleceğe en güvenli şekilde taşıyacak üç temel koruma statüsüne kavuşturulmaktadır:

Kesin Korunacak Hassas Alan (KKHA): Bölgesel, ulusal ve küresel ölçekte olağanüstü ekosistem nitelikleri sergileyen, endemik ve nadir türlere en ideal yaşam ve üreme ortamı sunan, jeolojik ve jeomorfolojik miras değerleri bakımından eşsiz olan sahalardır. Bu alanlarda doğal yapının saf haliyle muhafaza edilmesi hedeflenmekte; bilimsel araştırmalar, doğa eğitimi, çevresel izleme ve ekosistemi güçlendirici koruma faaliyetleri en üst düzeyde desteklenmektedir. KKHA statüsü tescili, Bakanlığın teklifi üzerine Sayın Cumhurbaşkanımızın Kararı ile tamamlanarak Resmî Gazete'de ilan edilmekte ve en üst düzey koruma güvencesine kavuşturulmaktadır.
Nitelikli Doğal Koruma Alanı (NDKA): Doğal karakterini yüksek düzeyde korumuş, ekolojik dengesi ve peyzaj bütünlüğü canlı olan, geleneksel yaşam biçimleri ve doğal süreçlerin ahenkle sürdüğü değerli yaşam alanlarıdır. Bu sahalarda doğal yapıyla tam uyumlu geleneksel tarım, arıcılık, doğa yürüyüşü, ekolojik ahşap iskeleler, yöre balıkçılığını destekleyen butik barınaklar ve doğa dostu günübirlik rekreasyonel olanaklar Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu onayıyla sürdürülebilmektedir. Tescil işlemi Bakanlık Makamı Oluru ile yürürlüğe girmektedir.
Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı (SKKKA): Doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımını sağlamak, insan ve doğa arasındaki uyumlu etkileşimi geliştirmek ve yerel sosyoekonomik refahı doğayla barışık biçimde desteklemek amacıyla belirlenen tampon koruma bölgeleridir. Bu alanlarda yoğun yapılaşma yerine doğayla tam entegre, düşük yoğunluklu, yerel mimariyi ve tarımsal sürekliliği önceleyen Ekoturizm İmar Modeli özendirilmeli; böylelikle yerel ekonomiye güç katan çevreye duyarlı bir kalkınma modeli tesis edilmelidir.

Gökçeada Ekolojik Temelli Bilimsel Araştırma Raporu (ETBAR), adanın sahip olduğu kara, kıyı, sulak alan ve deniz ekosistemlerinin biyolojik zenginliğini, hidrojeolojik değerlerini ve eşsiz peyzaj dinamiklerini sentezleyerek mevcut sit sınırlarının güncel mevzuatla en verimli şekilde uyumlaştırılmasını sağlamaktadır.

Jeolojik Evrim, Stratigrafi ve Jeosit Varlığı

Gökçeada, Ege Denizi'nin kuzeydoğusunda, Trakya Tersiyer Havzası ile Kuzey Ege tektonik kuşağının kesişiminde yer alarak jeolojik miras açısından olağanüstü zengin bir laboratuvar niteliği taşımaktadır. Adanın litolojik yapısı, Orta Eosen'den Kuvaterner'e uzanan çökelme süreçleri ve Tersiyer volkanizmasının meydana getirdiği estetik morfolojik unsurlarla donatılmıştır.

Stratigrafik Birim / Formasyon	Jeolojik Çağ	Baskın Litolojik ve Yapısal Özellikler	Jeolojik Miras ve Jeosit Değeri
Soğucak Formasyonu	Orta – Üst Eosen	Resifal kireçtaşları, foraminiferli masif kireçtaşları	Zengin fosil içeriği ve estetik mikro-karstik morfoloji
Ceylan Formasyonu	Üst Eosen	Tüf, tüfit, marn ve killi kireçtaşı ardalanması	Volkanosedimanter tabaka desenleri ve zengin jeolojik kesitler
Mezardere Formasyonu	Üst Eosen – Alt Oligosen	Kumtaşı, marn ve laminalı organik şeyl ardalanması	Rüzgâr ve dalgaların şekillendirdiği eşsiz bal peteği (tafoni) kaya oluşumları
Danişmen ve Osmancık Formasyonları	Oligosen – Alt Miyosen	Konglomera, kumtaşı, linyitli kiltaşı ve tüfit birimleri	Türkiye'nin 100 Jeolojik Mirası arasında yer alan silisleşmiş ağaç fosil yatakları
Kuvaterner Alüvyon ve Kıyı Çökelleri	Kuvaterner – Holosen	Kıyı kordonu, plaj kumulları ve lagüner sedimanlar	Aktif lagün bariyeri ve estetik kıyı kumul ekosistemi

Adanın kuzey kıyılarında, Kaleköy ile Yıldızkoy arasında Mezardere Formasyonu üzerinde şekillenen bal peteği dokuları (tafoni) ve rüzgâr oyuntuları, fay düzlemleri ve aşınma taraçaları ile birlikte ulusal ölçekte üstün değere sahip bir kıyı jeomorfosit alanı oluşturmaktadır.

Batı ve güneybatı kesimlerde korunan silisleşmiş taşlaşmış ağaç fosilleri, adanın milyonlarca yıllık doğa tarihine ışık tutan görkemli jeopark potansiyelini gözler önüne sermektedir. Marmaros Vadisi'nde 38 metreden dökülen Marmaros Şelalesi ise tektonik basamak yapısı ve yemyeşil vadi dokusuyla adanın en etkileyici hidrojeolojik ve peyzaj cazibe merkezlerinden biridir.

Karasal Flora ve Vejetasyon Dinamikleri

Gökçeada, Akdeniz Fitocoğrafya Bölgesi'nin en ayrıcalıklı adalarından biri olup mikro-klimatik çeşitliliği ve rüzgâr dinamizmi sayesinde göz alıcı bir floristik zenginliğe ev sahipliği yapmaktadır. Yapılan bilimsel çalışmalarda ada genelinde 700'ün üzerinde vasküler bitki taksonu belirlenmiştir. Bitki örtüsü; kıyıdaki tuzcul ve kumul topluluklarından alçak rakımlardaki aromatik maki örtüsüne, asırlık meşe korularından kuzey yamaçlardaki görkemli kızılçam ormanlarına kadar mükemmel bir ekolojik zonlaşma sergilemektedir.

Kıyı kuşağında yer alan Aydıncık Lagünü ve plaj kumulları, kum zambakları ve tuzcul bitkilerle kıyı dinamizmini dengeler. 50-200 metre arasındaki alçak maki kuşağı, yabani zeytin, mersin ve defnelerle bezenerek organik arıcılık için zengin polen kaynakları sunar. 200-400 metre rakımda yer alan yüksek maki ve meşe kuşağı biyolojik çeşitliliği derinleştirirken, 400 metre ve üzerindeki kuzey yamaçlar saf kızılçam topluluklarıyla adanın temiz su havzalarını beslemektedir.

Vejetasyon Kuşağı	Rakım Dağılımı	Karakteristik ve Baskın Taksonlar	Ekolojik İşlev ve Koruma Değeri
Kıyı Kumul ve Halofit Kuşağı	0 – 50 m	Pancratium maritimum, Salicornia europaea, Arthrocnemum fruticosum, Juncus maritimus, Eryngium maritimum	Kıyı kumullarının doğal stabilizasyonu, yüksek estetik değer, korunan kum zambağı florası
Alçak Maki ve Frigana Kuşağı	50 – 200 m	Olea europaea var. sylvestris, Pistacia lentiscus, Quercus coccifera, Cistus creticus, Myrtus communis	Toprak muhafazası, zengin nektar kaynağı, organik arıcılık ve biyoçeşitlilik desteği
Yüksek Maki ve Meşe Ormanı Kuşağı	200 – 400 m	Quercus ilex, Quercus pubescens, Quercus cerris, Arbutus unedo, Arbutus andrachne, Laurus nobilis	Yüksek genetik çeşitlilik, vadi mikrokliması üretimi, estetik peyzaj sürekliliği
Kuzey Yamaç İğne Yapraklı Kuşağı	400 m ve üzeri	Pinus brutia, Nerium oleander (vadi tabanı), Juniperus oxycedrus	Doğal su toplama havzası güvencesi, yüksek kapalılıklı orman örtüsü, yaban hayatı sığınağı

Adanın bitki varlığının en kıymetli genetik miraslarından biri, Türkiye'de yalnızca Gökçeada'da yetişen asırlık "Ladolia" zeytin ağaçlarıdır. Ada genelinde 255.000 zeytin ağacının bulunduğu zengin tarımsal peyzaj içerisinde, yaşları 500 ila 1000 yıl arasında değişen anıt zeytin ağaçları (Olea europaea) adanın organik tarım başarısının ve kadim kültürünün simgesidir. Aydıncık Lagünü alt havzasında ise tıbbi ve ekonomik değer taşıyan 18 özel bitki türünün yanı sıra yüzlerce sucul ve karasal takson başarıyla gelişimini sürdürmektedir.

Karasal ve Sulak Alan Fauna Çeşitliliği

Gökçeada'nın ada biyocoğrafyası konumu, yaban hayatının huzurla barındığı zengin habitat alanları oluşturmaktadır. Adanın güneydoğusunda yer alan Aydıncık Lagünü (Tuz Gölü), Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan tesciliyle Ege Denizi üzerindeki en prestijli kuş göç ve beslenme duraklarından biridir.

Fauna Grubu	Odak ve Gösterge Türler	Yaşam Alanı ve Yayılış Alanı	Ekolojik Rol ve Uluslararası Değer
Avifauna (Kuşlar)	Phoenicopterus roseus (Flamingo), Tadorna ferruginea (Angıt), Tadorna tadorna (Suna), Recurvirostra avosetta (Kılıçgaga), Pelecanus crispus (Tepeli Pelikan), Circus aeruginosus (Saz Delicesi)	Aydıncık Lagünü, tuzcul göletler, kıyı kumulları ve açık su aynaları	Bern Sözleşmesi Ek-II listesi, ekoturizm ve kuş gözlemciliği (ornito-turizm) için üstün potansiyel
Herpetofauna (Sürüngen ve İki Yaşamlılar)	Testudo graeca (Tosbağa), Pseudopus apodus (Oluklu Kertenkele), Ophisops elegans (Tarla Kertenkelesi), Pelophylax ridibundus (Ova Kurbağası), Bufotes viridis (Gece Kurbağası)	Maki açıklıkları, organik tarım alanları, vadi tabanları ve temiz su pınarları	Bern Sözleşmesi koruma listeleri, organik tarımda doğal biyolojik dengeleyiciler
Karasal Memeliler	Capreolus capreolus (Karaca), Sus scrofa (Yaban Domuzu), Vulpes vulpes (Tilki), Canis aureus (Çakal), Martes foina (Kaya Sansarı), Meles meles (Porsuk)	Marmaros ormanları, sarp dağlık sığınaklar ve doğal vadi koridorları	Sağlıklı ekosistem piramidinin göstergeleri, doğal av-avcı trofik dengesi

Aydıncık Lagünü havzası, kükürt ve zengin organik mineraller barındıran verimli çamuru sayesinde 181 kuş türüne besin sağlamakta; flamingolar ve kılıçgagaların muazzam görsel şölenine ev sahipliği yapmaktadır. Karasal alanda ise adada yaygın olan oluklu kertenkele (Pseudopus apodus) ve tosbağa (Testudo graeca) popülasyonları, adanın kimyasal ilaç kullanılmayan organik tarım ortamında doğal ekolojik dengeyi başarıyla sağlamaktadır.

Denizel ve Kıyısal Ekosistem ile Sualtı Parkı Dinamikleri

Gökçeada'nın kuzeydoğu kıyıları, 1999 yılında Türk Deniz Araştırmaları Vakfı'nın (TÜDAV) öncülüğünde Türkiye'nin ilk ve tek Sualtı Deniz Parkı olarak tescil edilmiş ulusal bir gurur kaynağıdır. Kaleköy ile Kuzu Limanı arasında uzanan ve Yıldızkoy'u kalbine alan bu özel deniz alanı, kıyıdan 1 deniz mili boyunca uzanan kristal berraklığındaki sularıyla Akdeniz'in en seçkin denizel sığınaklarından biridir.

Park bünyesinde kıyıdan açığa doğru oluşturulan koruma zonları, denizel yaşamın gelişmesini temin etmektedir. Kıyıdaki çekirdek zonda uygulanan etkin koruma sayesinde balık stokları hızla çoğalmakta; sualtı patikaları ve şamandıralı güzergâhlar ziyaretçilere eşsiz bir sualtı doğa eğitimi ve şnorkelle gözlem deneyimi sunmaktadır.

Denizel Habitat ve Canlı Grubu	Tür Çeşitliliği ve Baskın Taksonlar	Ekolojik İşlev ve Uluslararası Statü
Deniz Çayırları (Posidonia Biyomu)	Posidonia oceanica yatakları	UNESCO tescilli "Denizlerin Yağmur Ormanları", primer oksijen üretimi, kıyı koruma ve yavru balık yuvası
Balık ve Bentik Biyoçeşitlilik	144 balık türü (Orfoz, sinarit, levrek), 34 sünger türü, 17 kafadanbacaklı	Zengin bentik fauna, yüksek popülasyon yoğunluğu ve berrak akvaryum habitatı
Nadir ve Korunan Deniz Canlıları	Monachus monachus (Akdeniz Foku), Caretta caretta, 8 yunus ve balina türü	IUCN küresel öncelikli deniz memelileri, el değmemiş kıyı mağaraları ve pelajik göç rotası

Yıldızkoy'un 40 milyon yıllık jeolojik kayalıkları ve sualtı zenginliği, bilimsel araştırmalar ve çevreye duyarlı eko-dalış turizmi için Türkiye'nin en nitelikli merkezini oluşturmaktadır. Karasal koruma alanları ile deniz parkının entegre biçimde yönetilmesi, bu eşsiz sualtı cennetinin zenginliğini yarınlara aktarmaktadır.

Doğal Sit Alanı Derecelendirme Önerileri ve Zonlama Matrisi

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın çağdaş koruma ilkeleri, saha tespitleri ve ekolojik zenginlik analizleri ışığında, Gökçeada genelindeki doğal sit alanlarının en verimli ve dengeli şekilde derecelendirilmesi aşağıdaki matriste sunulmuştur.

Bölge ve Odak Alan	Mülga Sit Statüsü	Önerilen Yeni Doğal Sit Kategorisi	Ayırt Edici Bilimsel ve Ekolojik Nitelikler	Desteklenen ve Geliştirilecek Sürdürülebilir Faaliyetler
Gökçeada Sualtı Deniz Parkı Kıyı Hattı (Yıldızkoy - Kaleköy - Çiftlik Koyu)	1. Derece Doğal Sit	Kesin Korunacak Hassas Alan (KKHA)	Oksijen üreten Posidonia oceanica çayırları, sevimli Akdeniz Foku (Monachus monachus) sığınakları, 144 balık türü, estetik tafoni jeositleri.	Bilimsel araştırmalar, rehberli sualtı eğitim patikaları, şnorkelle doğa gözlemi, tonoz-şamandıralı eko-dalış ve denizel izleme programları.
Aydıncık / Gökçeada Lagünü (Tuz Gölü Sulak Alan Havzası ve Kumulları)	1. Derece Doğal Sit	Kesin Korunacak Hassas Alan (KKHA)	Ulusal Öneme Haiz Sulak Alan, flamingolar dahil 181 kuş türü beslenme alanı, nadide Pancratium maritimum (kum zambağı) toplulukları.	Ahşap kuş gözlem kuleleri, doğa fotoğrafçılığı, ekolojik yürüyüş yolları, halka açık doğa bilgilendirme ve bilimsel halkalama istasyonları.
Marmaros Şelalesi, Vadisi ve Kuzey Kızılçam Orman Havzası	1. ve 2. Derece Doğal Sit	Nitelikli Doğal Koruma Alanı (NDKA)	38 metrelik şelale jeomorfolojisi, yüksek oksijenli Pinus brutia orman ekosistemi, karaca (Capreolus capreolus) yaşam koridoru.	Doğa yürüyüşü (trekking) rotaları, kontrollü arıcılık, ahşap seyir terasları, orman içi botanik turları ve temiz hava rekreasyonu.
Merkezi ve Güney Yamaçlar (Asırlık Ladolia Zeytinlikleri ve Frigana Zonu)	2. ve 3. Derece Doğal Sit	Nitelikli Doğal Koruma Alanı (NDKA)	500-1000 yıllık anıt zeytin ağaçları, dünyaca ünlü Ladolia gen kaynağı, toprak koruyucu maki ve zengin tıbbi bitki örtüsü.	Sertifikalı organik zeytincilik, coğrafi işaretli zeytinyağı üretimi, geleneksel bağcılık, arıcılık ve doğa dostu agro-turizm etkinlikleri.
Köy Yerleşim Çevreleri ve Tarımsal Tampon Sahalar (Bademli, Uğurlu, Zeytinliköy Havzaları)	3. Derece Doğal Sit	Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı (SKKKA)	Tarihi taş mimari dokusu, zengin ada gastronomisi, insan-doğa uyumu ve sürdürülebilir kırsal kalkınma potansiyeli.	Ekoturizm İmar Modelinin özendirilmesi, düşük yoğunluklu ve geleneksel mimariyle tam uyumlu taş butik otel tesisler, agro-turizm, organik ürün atölyeleri ve doğa dostu altyapı.

Ekosistem Yönetimi, Sürdürülebilirlik Vizyonu ve Koruma Stratejileri

Gökçeada'nın sahip olduğu paha biçilmez biyoçeşitlilik, su kaynakları ve jeolojik miras, ETBAR ile ortaya konan bilimsel vizyon sayesinde hem korunmakta hem de adanın kalkınmasına değer katması düşünülmektedir.

Kıyı ve sulak alan ekosistemlerinde sürdürülebilirliğin devamı için bütünleşik havza yönetimi başarıyla uygulanmaktadır. Adanın organik tarım adası unvanını pekiştiren çevre dostu üretim modelleri, Aydıncık Lagünü ve yer altı sularının berraklığını doğal olarak korumaktadır. Sualtı Deniz Parkı sahasında deniz çayırlarını (Posidonia oceanica) destekleyen çevre dostu tonoz-şamandıra sistemlerinin yaygınlaştırılması ve kontrollü dalış patikaları, denizel koruma alanları açısından tüm Akdeniz'e örnek bir model sunabilir.

Sürdürülebilir Alanlarda Ekoturizm İmar Modelinin Özendirilmesi ve Kırsal Kalkınma

Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanlarında (SKKKA) klasik ve yoğun yapılaşma baskılarının yerine, doğayla tam entegre çalışan ve kırsal refahı yükselten Ekoturizm İmar Modeli'nin özendirilmesi temel bir kalkınma ve koruma stratejisidir. 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı ilkeleriyle eşgüdümlü olarak hayata geçirilecek bu model çerçevesinde;

Parsel alanlarının en az %50'sinin doğal ve tarımsal doku olarak muhafaza edilmesi,
Kat mülkiyeti, kat irtifakı ve ikinci konutlaşmayı engelleyerek yalnızca doğa dostu butik turizme hizmet edecek işletme modellerinin benimsenmesi,
En fazla iki katlı ve düşük emsalli yapılarla yöresel taş ve ahşap mimarinin harmanlanması,
Ada gastronomisi, organik tarım ve agro-turizm rotaları ile bütünleşerek yerel istihdama doğrudan katkı sunulması

amaçlanmaktadır. Bu vizyoner imar yaklaşımı, Gökçeada'nın eşsiz siluetini ve peyzajını korurken adanın kırsal kalkınmasını yeşil ekonomi ekseninde sürdürülebilir kılacaktır.

Mekânsal planlama kademelenmesinde, Nitelikli Doğal Koruma Alanları ile Sürdürülebilir Koruma Alanları arasındaki ahenk, 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı kararları ile tam bir uyum içerisinde yürütülmektedir. Doğal sit alanlarında Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu rehberliğinde gerçekleştirilen planlı uygulamalar, ada halkının refahı ile doğanın korunmasını mükemmel bir dengede buluşturmaktadır.

Adanın ekolojik zenginliğini daha da parlatmak amacıyla su kalitesi izleme, göçmen kuş halkalama ve flora envanterleme çalışmaları düzenli biyomonitöring programlarıyla desteklenmektedir. Tarihi Ladolia zeytinliklerinin anıt ağaç tescilleriyle taçlandırılması ve Sualtı Parkı'nın uluslararası bilimsel projelerle dünyaya tanıtılması, Gökçeada'yı Türkiye'nin ve Ege'nin en seçkin ekolojik miras merkezi konumuna yükseltmektedir. ETBAR Çalışmaları en kısa zamanda sonuçlanması düşünülmektedir.