İstanbul Metropoliten Alanında Bütüncül Mekânsal Planlama: 2050 Vizyonu Çevre Düzeni Planı Revizyonu, Kentsel Dönüşüm Dinamikleri ve Kurumsal İş Birliği Olanakları

2009 Çevre Düzeni Planı’nın Güncellenme İhtiyacı ve Revizyonun Gelişim Dinamikleri

İstanbul metropoliten alanının yürürlükteki üst ölçekli mekânsal çerçevesini oluşturan 1/100.000 ölçekli İstanbul Çevre Düzeni Planı, İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından 2009 yılında onaylanarak yürürlüğe girmiştir. İstanbul Metropoliten Planlama ve Kentsel Tasarım Merkezi bünyesinde çok disiplinli bir heyet tarafından hazırlanan bu çalışma; kentin kuzeyinde yer alan orman alanlarını, içme suyu havzalarını ve tarımsal nitelikli hassas ekosistemleri koruma altına almayı temel bir ilke olarak belirlemiştir. Planın omurgasını; kentsel gelişimin Marmara Denizi boyunca Doğu-Batı aksında dengeli ve çok merkezli bir kurguyla yönlendirilmesi ve 2025 hedef yılı için kentin nüfus taşıma kapasitesinin 16 milyon kişi düzeyinde dengelenmesi stratejisi oluşturmuştur.

2009 yılından bu yana geçen sürede Türkiye'nin ve İstanbul'un stratejik altyapı gereksinimleri doğrultusunda Yavuz Sultan Selim Köprüsü, Kuzey Marmara Otoyolu ve İstanbul Havalimanı gibi büyük ölçekli ulaşım yatırımları hayata geçirilmiştir. Bu yatırımlar kentin lojistik gücünü ve uluslararası bağlantılarını pekiştirirken, metropoliten alandaki arazi kullanım dengeleri ve ulaşım aksları açısından yeni bir planlama eşgüdümünü de zorunlu kılmıştır.

Kentin zaman içinde gelişen demografik yapısı, küresel iklim krizine uyum gerekliliği, deprem odaklı kentsel yenileme zorunluluğu ve sosyo-ekonomik dinamikler, 2009 plan kararlarının yeni nesil yaklaşımlarla zenginleştirilmesini gerektirmiştir. Bu doğrultuda İBB Şehir Planlama Şube Müdürlüğü, 3194 sayılı İmar Kanunu’nun Ek 17. maddesindeki yürürlükteki planların kademeli birliktelik ilkesi uyarınca güncellenmesi yönündeki mevzuat çerçevesini esas alarak kapsamlı bir makro revizyon süreci başlatmıştır.

İBB ve İPA'nın 2050 Vizyonu Revizyonunun Metodolojik Mimarisi

İBB Şehir Planlama Şube Müdürlüğü ile İstanbul Planlama Ajansı (İPA) iş birliğinde yürütülen 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı revizyonu; kentsel mekanı salt fiziksel bir arazi kullanımı olarak değil, kentin tüm paydaşlarını içine alan dinamik ve katılımcı bir ekosistem olarak değerlendirmektedir. Planlama süreci, "İstanbul Vizyon 2050 Strateji Belgesi"nde tanımlanan kentsel dirençlilik, mekânsal denge, yenilikçi üretim ve şeffaf yönetişim prensiplerini mekânsal bir yol haritasına kavuşturmayı hedeflemektedir.

Planlama sürecinde geliştirilen metodolojik mimari, kentsel savunma ve sürdürülebilirlik ilkelerini veri temelli bilimsel analizlerle desteklemektedir. Son on yılın küresel eğilimlerini yansıtan RCP 7.0 iklim projeksiyonu 1 kilometrelik piksel çözünürlüğüne indirilerek kente özgü mikroklima ve risk haritaları oluşturulmuştur. Örneğin, Marmara Denizi kıyılarında 2050 yılına kadar öngörülen yaklaşık 30 cm'lik deniz seviyesi yükselmesi karşısında Kadıköy Meydanı ve metro çıkışları gibi altyapıların fırtına dalgalarına karşı önceden tahkim edilmesine dönük mekânsal uyum projeleri geliştirilmiştir.

Çalışma; Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Çerçevesi’nin "30x30 Hedefi" uyarınca, ekolojik korumanın yanı sıra bozulmuş alanların en az %30 oranında ekolojik restorasyonunu hedeflemektedir. Doğal alanların kentsel yaşam kalitesiyle olan bağını kuran "İhtimam (Care)" felsefesi benimsenmiştir.

Ayrıca karbon yutak alanları, mikroklima serinletme kapasiteleri, su toplama ve toprak verimliliği gibi ekosistem hizmetleri rasyonel verilerle haritalandırılmıştır. Bu modelleme, kentsel dönüşüm ve altyapı projelerinin kentin doğal dengesiyle uyumlu bir biçimde yürütülmesine zemin hazırlayacak bilimsel bir planlama altlığı sunmaktadır.

Afet Riski, Kentsel Dönüşüm ve Planlama Yetkilerinin Bütünleştirilmesi

İstanbul'un en öncelikli gündemi olan deprem güvenliği ve kentsel dirençlilik arayışları, planlama süreçlerinde çok aktörlü bir kurumsal yapıyı beraberinde getirmektedir. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun 7. maddesi büyükşehir bütününde 1/100.000 ölçekli il çevre düzeni planını yapma ve onaylama yetkisini Büyükşehir Belediyesine verirken; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı da 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında afet odaklı dönüşüm çalışmalarını hızlandırmak adına özel planlama yetkilerine sahiptir.

Afet riski altındaki yapı stokunun bir an önce yenilenmesi hedefiyle 6306 sayılı Kanun'da gerçekleştirilen düzenlemeler, kentsel dönüşümde hızlı karar alma mekanizmalarını devreye sokmuştur. Kentsel alanlarda güvenli konut arzını artırmayı hedefleyen bu yasal araçlar ile yerel yönetimin üst ölçekli stratejik vizyonunun uyumlaştırılması, kentin hem güvenli hem de planlı gelişimi açısından ortak bir çalışma ihtiyacını ortaya koymaktadır.

Yerel yönetimler ile merkezi idarenin imar ve dönüşüm süreçlerindeki yetkilerinin birbirini tamamlayıcı bir iş birliği protokolüyle harmanlanması, hem afet riskinin bertaraf edilmesini kolaylaştıracak hem de plan bütünlüğünün korunmasına katkı sağlayacaktır.

Büyük Projeler ve Rezerv Alan Planlamasında Kurumsal Eşgüdüm: Yenişehir Örneği

Merkezi idarenin kentsel dönüşüm ve sosyal konut politikaları kapsamında yürüttüğü büyük ölçekli rezerv yapı alanı çalışmaları, metropoliten ölçekli çevre düzeni planlarıyla yakın bir etkileşim içerisindedir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından onaylanan "İstanbul İli Avrupa Yakası Rezerv Yapı Alanı 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Planı Değişikliği", kentin Avrupa yakasındaki gelişim projeksiyonları açısından önemli bir adımı temsil etmektedir.

Bölgedeki planlama süreçleri; dar gelirli vatandaşlara yönelik sosyal konut projeleri, depreme dayanıklı yerleşim alanlarının tesisi ve altyapı modernizasyonunu hedeflemektedir. İdari yargı süreçlerinde dile getirilen teknik gerekçeler ve kamu yararı ilkeleri doğrultusunda Bakanlık etap planlarını periyodik olarak güncellemektedir.

Bu ölçekteki kapsamlı yerleşim projelerinin kentin makro su havzaları, tarım arazileri ve ekolojik koridorlarıyla en yüksek faydayı sağlayacak şekilde bütünleştirilmesi; merkezi kurumlar ile büyükşehir planlama ekiplerinin ortak teknik masalarda bir araya gelmesiyle mümkündür. Böyle bir kurumsal diyalog, projelerin kamu vicdanında ve teknik çevrelerde daha güçlü bir meşruiyetle hayata geçirilmesini sağlayacaktır.

Plan Revizyonunun Askı Sürecine Taşınmasında Kurumsal İstişare Zeminleri

İBB Şehir Planlama Şube Müdürlüğü tarafından teknik olarak olgunlaştırılan 2050 Çevre Düzeni Planı revizyon taslağının resmi askı ve onay sürecine taşınması, kurumlar arası yapıcı bir müzakere ortamını gerektirmektedir:

İBB tarafından hazırlanan plan vizyonu; kentin kuzey koridorunu, doğal havzaları ve orman ekosistemlerini koruyucu bir yaklaşımla ele almaktadır. Merkezi yönetimin konut, sanayi ve ulaşım alanındaki ulusal projeksiyonları ile bu yerel koruma yaklaşımlarının ortak bir metinde bir araya getirilmesi, planın mevzuat açısından en üst düzeyde kabul görmesini sağlayacaktır. 6306 sayılı Kanun'un getirdiği hızlı dönüşüm imkanları ile çevre düzeni planının uzun erimli makroform ilkeleri arasında kurulacak bir sentez, her iki idarenin de hedeflerine hizmet edecektir.

Büyükşehir Belediye Meclisi ve merkezi idare birimleri arasındaki yapıcı diyalog kanallarının güçlendirilmesi, plan taslağının geniş bir siyasi ve idari mutabakatla kabul edilmesinin anahtarıdır. Ortak komisyonlar marifetiyle yürütülecek istişareler, kentin 25 yıllık geleceğini güvence altına alacak kalıcı bir anayasa niteliğindeki planın oy birliği veya güçlü bir çoğunlukla onaylanmasına zemin hazırlayacaktır.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, TOKİ, Emlak Konut ve ilgili diğer merkezi birimler ile yerel yönetimin altyapı birimleri arasındaki teknik veri akışının kesintisiz hale getirilmesi, planın uygulanabilirliğini artıracaktır. Ortak mekânsal veri altyapısı sayesinde; yerel yönetimin Ulaşım Ana Planı ile merkezi yönetimin bölgesel altyapı projeleri senkronize edilebilecek, kaynak israfının önüne geçilecektir.

Meslek Odaları ve Akademik Çevrelerin Sürece Yapıcı Katkıları

TMMOB Şehir Plancıları Odası, Mimarlar Odası, ilgili meslek örgütleri ve üniversiteler; İstanbul'un mekânsal planlama gündeminde kamu yararını ve bilimsel ilkeleri savunan vazgeçilmez paydaşlardır. Meslek insanlarının teknik raporları ve yapıcı katkıları, planlama çalışmalarının afet odaklı niteliğinin güçlendirilmesi için önemli fırsatlar sunmaktadır:

Uzmanlar; kentsel rezerv alanlarının ve kamusal mülklerin öncelikli olarak olası bir afet durumunda toplanma, lojistik destek ve geçici barınma ihtiyacını karşılayacak açık alanlar olarak değerlendirilmesinin hayati olduğunu ifade etmektedir. Bu yaklaşım, afet dayanıklılığını yalnızca yapısal dönüşümle değil, yeterli kentsel açık alan ve tahliye koridorlarıyla birlikte kurgulayan çağdaş şehircilik vizyonunu pekiştirmektedir.

İstanbul'un gıda güvenliğinin korunması adına çeperdeki tarımsal nitelikli alanların korunması ve kısa mesafeli tedarik zincirlerinin teşvik edilmesi, uzmanların en çok üzerinde durduğu başlıklardan biridir. Kentsel gelişme senaryolarında agro-ekolojik değerlerin korunması, kentin kriz dönemlerindeki kendi kendine yetebilirlik kapasitesini artıracaktır.

Meslek örgütlerinin yargı yoluyla sunduğu teknik itirazlar ve iptal kararları; imar uygulamalarında şeffaflık, katılımcılık ve hukukun üstünlüğü standartlarının yükseltilmesi için geliştirici birer geri bildirim mekanizması olarak değerlendirilmelidir. Şehir Plancıları Odası'nın planlamada demokratik, yerel ve bütüncül yaklaşımlara yaptığı vurgu, kurumların ortak bir akılda buluşmasına rehberlik etmektedir.

Ortak Gelecek İçin Bütünleşik Yol Haritası ve Çözüm Perspektifleri

Resmi onay süreçlerindeki müzakereler sürerken, İBB Şehir Planlama Şube Müdürlüğü ve İPA tarafından üretilen zengin veri birikimi ve 2050 Çevre Düzeni Planı revizyonu çalışmaları operasyonel değerini korumaktadır. Bu çalışmalar; İBB’nin kendi yetki alanındaki 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planlarında, kentsel tasarım standartlarında, mikro-bölgeleme analizlerinde ve yeşil altyapı projelerinde nitelikli bir referans çerçevesi olarak aktif şekilde kullanılmaktadır.

İstanbul metropoliten alanının sürdürülebilir, güvenli ve müreffeh bir geleceğe kavuşabilmesi amacıyla hayata geçirilebilecek yapıcı çözüm önerileri şunlardır:

• Marmara Bölgesel Planlama ve Eşgüdüm Konseyi'nin Kurulması: İstanbul'un nüfus, çevre ve sanayi ilişkileri Marmara Denizi havzasının bütünüyle entegredir. Merkezi idare, İBB, bölge belediyeleri, sivil toplum ve meslek odalarının temsil edildiği dinamik bir Bölgesel Planlama Konseyi; sanayinin dengeli dağılımı, ulaşım koridorları ve Marmara Denizi’nin ekolojik korunmasında ortak kararlar alabilecek güçlü bir kurumsal çatı oluşturacaktır.

• Afet Dönüşümünde Yetki ve Görevlerin Uyumlaştırılması: Kentsel Dönüşüm Başkanlığı ile yerel yönetimlerin imar organları arasında kurulacak ortak koordinasyon kurulları sayesinde; 6306 sayılı Kanun'un afet risklerini hızla azaltma gücü ile çevre düzeni planının makro dengeleri uzlaştırılmalıdır. Rezerv yapı alanı ilanları ve imar planları, yerel paydaşların ve ilçe belediyelerinin mutabakatıyla bütüncül bir biçimde yürütülmelidir.

• Ekosistem Hizmetleri ve İklim Verilerinin Planlama Standardı Haline Getirilmesi: İBB'nin 2050 plan taslağında modellediği ekosistem servisleri, mikroklima haritaları ve taşkın risk analizleri; hem merkezi hem de yerel düzeydeki tüm kamu yatırımlarında zorunlu teknik fizibilite kriteri olarak kabul edilmelidir. Böylece kentsel yatırımların doğal çevreyle uyumu nesnel ve bilimsel göstergelerle teminat altına alınacaktır.

İstanbul’un 2050 vizyonu; merkezi idarenin altyapı ve dönüşüm kapasitesi ile yerel yönetimin katılımcı, korumacı ve yenilikçi planlama ilkelerinin ortak bir zeminde buluşmasıyla başarıya ulaşacaktır  . Kurumlar arası diyalog, ortak akıl ve şehircilik bilimi ekseninde inşa edilecek güçlü bir planlama mutabakatı; İstanbul'u depreme dayanıklı, iklim krizine hazırlıklı, adil ve sürdürülebilir bir dünya metropolü haline getirecektir.