Marmara Denizi ve Adalar Özel Çevre Koruma Bölgesi İmar ve Koruma Rejimi: Yargısal Kararlar, Ekoturizm İlkeleri ve Güncel Saha Dinamikleri

1. Yargı Kararlarının Hukuki Dayanakları ve Mekânsal Standartlar

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 12 Mayıs 2023 tarihinde onaylanan Marmara Denizi ve Adalar Özel Çevre Koruma Bölgesi (ÖÇKB) 1/5000 Ölçekli Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı ile 1/1000 Ölçekli Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı, meslek odaları ve ada sakinlerinin başvuruları neticesinde yargısal denetime tabi tutulmuştur. İstanbul 8. İdare Mahkemesi, teknik bilirkişi raporundaki tespitlere dayanarak 2023/2413 Esas ve 2025/61 Karar sayılı ilamıyla planlama sürecinde koruma esaslarının güçlendirilmesini hükme bağlamış ve mevcut plan kararlarını hükümsüz kılmıştır. Kararın gerekçeleri; koruma amaçlı planlama ilkelerinin geliştirilmesi, yangın güvenliği standartlarının sağlanması, kıyı rejiminde kısmi yapılaşma etütlerinin tamamlanması, altyapı analizlerinin güçlendirilmesi ve bilimsel taşıma kapasitesi verilerinin plana entegre edilmesi gerekliliğine dayanmaktadır.

Yargı kararının ilk temel boyutu, planlama kararlarına altlık teşkil eden kurumsal görüşlerin güncel dinamiklerle uyumlaştırılmasıdır. Büyükada ve Heybeliada için "doğa odaklı turizm alanı", Kınalıada, Burgazada ve Sedef Adası için ise "günübirlik rekreasyon alanı" kararları üretilirken en güncel saha verilerini içeren kurum görüşlerinin esas alınması gerekliliği ifade edilmiştir.

İkinci boyut, orman alanlarının yangın güvenliği ve parsel sınır ilişkileridir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 21. maddesinde yer alan hükümler uyarınca, itfaiye araçlarının yangına müdahalesini temin etmek üzere orman sınırı ile parseller arasında asgari 10 metrelik koruma bandının/yolunun ayrılması amir hüküm olarak kabul edilmektedir. Mahkeme, bu 10 metrelik koruma koridorunun ada genelindeki plan paftalarına eksiksiz biçimde yansıtılmasını ve itfaiye ile orman teşkilatının güncel değerlendirmeleriyle planın desteklenmesini gerekli görmüştür.

Üçüncü hukuki gereklilik, 3621 sayılı Kıyı Kanunu ve sahil şeridi rejimindeki düzenlemeleri kapsamaktadır. Mahkeme, sahil şeridinde plan kararı üretebilmek amacıyla Kıyı Kanunu'nun öngördüğü "Kısmi Yapılaşma Tespiti Çalışması"nın plan açıklama raporunda kapsamlı olarak irdelenmesini şart koşmuştur. Hangi adalarda kısmi yapılaşma şartlarının bulunduğunun tespit edilmesi ve kamunun yararlanmasına açık alanların net mekânsal sınırlarla tanımlanması hedeflenmiştir.

Dördüncü eksen, turizm taşıma kapasitesinin bilimsel parametrelerle tanımlanmasıdır. Ada ekosisteminin hassas yapısı gözetilerek fiziki, ekolojik ve altyapısal taşıma sınırlarının araştırılması ve konaklama fonksiyonlarının kentsel dokuyu koruyacak nesnel ölçütlere bağlanması hüküm altına alınmıştır.

Beşinci olarak, Marmara Denizi Havzası ve ÖÇKB statüsünün gerektirdiği ileri biyolojik arıtma altyapısının mekânsal plan kararlarına işlenmesi ve İSKİ Genel Müdürlüğü’nün alternatif arıtma tesisi alanlarına yönelik taleplerinin planlamada analiz edilmesi öngörülmüştür.

Ayrıca, plan iptalleri sonrasında yürürlüğe konulan "Geçiş Dönemi Koruma Esasları ve Kullanım Şartları" hakkında Adalar Belediyesi'nin açtığı davalarda İstanbul 2. ve 10. İdare Mahkemeleri, tescilsiz yapıların güçlendirme ve basit onarım işlemlerinin koruma kurullarının onay süreçleri yerine yerel yönetim tarafından hızla yürütülmesini mülkiyet hakları ve afet dayanıklılığı açısından kamu yararına uygun bulmuştur.

2. İptal Sonrası Yeni İmar Planı Süreci ve Kurumsal Koordinasyon

İstanbul 8. İdare Mahkemesi'nin ilamının ardından, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 28. maddesi uyarınca idareler yargı kararının gereklerini yerine getirecek yeni bir planlama sürecini uygulamaya koymuştur. Adalar ilçesinin tamamının sit alanı kimliği taşıması ve olası Marmara Depremi karşısında binaların afet güvenliğinin hızla sağlanması gerekliliği, planlama çalışmalarının ivedilikle yürütülmesini sağlamıştır.

Bu kapsamda Adalar Belediye Meclisi, 5 Mart 2025 tarihli toplantısında İmar, Çevre ve Sağlık Komisyonu raporu doğrultusunda yeni plan yapım sürecini karara bağlamıştır. İstanbul Büyükşehir Belediye Meclisi’nin 17 Ekim 2024 tarih ve 1445 sayılı kararıyla onaylanan Ortak Hizmet Protokolü hükümleri esas alınarak; mahkemenin belirttiği standartları sağlayacak yeni planların hazırlığı İstanbul Büyükşehir Belediyesi İmar ve Şehircilik Dairesi Başkanlığı Şehir Planlama Şube Müdürlüğü koordinasyonuna verilmiştir. Adalar Belediyesi İmar ve Şehircilik Müdürlüğü ise yerel saha tespitleri, arşiv ve mülkiyet verilerini temin ederek ortak çalışmaya katkı sunmaktadır.

Yürütülen planlama metodolojisi, Korunan Alanlarda Yapılacak Planlara Dair Yönetmelik’in 7. maddesinin 5. fıkrasına dayanmaktadır. Bu düzenleme doğrultusunda, plan onay süreçlerini hızlandırmak ve uygulama birlikteliğini güçlendirmek amacıyla üst ölçekli 1/5000 Ölçekli Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı ile uygulama aşamasını gösteren 1/1000 Ölçekli Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı eş zamanlı olarak hazırlanmaktadır. İBB bünyesinde tamamlanacak plan teklifleri, yerel ve büyükşehir belediye meclislerinin değerlendirmelerinin ardından onay makamı olan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü'nün tasvibine sunulacaktır.

3. Aralık 2024 Revizyonlu Adalar Strateji Belgesi ve Yeni Planlama İlkeleri

Hazırlanan yeni imar planına mekânsal ve vizyoner girdi sağlamak amacıyla İBB Şehir Planlama Şube Müdürlüğü tarafından hazırlanan Adalar Strateji Belgesi, paydaş ve kurum görüşleri doğrultusunda Aralık 2024 revizyonu ile güncellenmiştir. Güncellenen belge; Adalar’ın biyokültürel mirasını, özgün doğal alanlarını ve geleneksel ada yaşam biçimini koruma altına alan kapsamlı bir rehber niteliğindedir.

Strateji Belgesi’nde yer alan temel yeniliklerden biri, "turizm baskısı" başlığının anahtar temalar arasına resmi bir planlama parametresi olarak eklenmesidir. Belgede, koruma-kullanma dengesinin mutlak surette ekolojik taşıma kapasitesi sınırları dahilinde korunması ilkesi benimsenmiştir. Orman, kıyı ve sit alanlarında ziyaretçi kapasitesi analizlerine dayalı planlama yapılması ve doğal alanların dingin yapısının muhafaza edilmesi stratejik hedef olarak belirlenmiştir.

Kullanılacak yapı malzemesi standartlarında çevre dostu yaklaşımlar getirilmiştir. Günübirlik kullanım ve mesire alanlarında zemine uyumlu, sökülüp takılabilir, doğal ahşap ve taş gibi çevreye duyarlı demonte yapıların kullanılması kurala bağlanmıştır.

Belgenin iktisadi yaklaşımında ise daha önce belirlenen çerçeve, "Çeşitli ve Güçlü Yerel Ekonomi" başlığı altında zenginleştirilmiştir. Bu eksende yerel ada tarımı, geleneksel ahşap restorasyon atölyeleri, denizcilik zanaatları ve küçük ölçekli ada esnafını destekleyen mikro ekonomik modeller teşvik edilmiştir. Tüketim alanında ise iskele bazlı depozito iade mekanizmaları, geri dönüştürülebilir malzeme kullanımı ve su yönetimini kapsayan sıfır atık ilkeleri benimsenmiştir. Plan kararlarını denetlemek ve Ekolojik Kentsel Tasarım Rehberi’ni hayata geçirmek üzere çok paydaşlı "Ada Enstitüsü" modeli geliştirilmiştir.

4. Büyükada Ekoturizm Projesi ve Ekolojik Planlama Yaklaşımları

Tarım ve Orman Bakanlığı ile Orman Genel Müdürlüğü (OGM) tarafından Büyükada Yücetepe mevkiinde ve orman içi güzergahlarda yürütülen "Büyükada Ekoturizm Yolu" projesi, ada sakinleri ve uzmanların doğa koruma perspektiflerini gündeme taşımıştır. Söz konusu proje, orman içi yürüyüş rotaları oluşturarak doğa sevgisini yaygınlaştırma hedefiyle tasarlanmıştır.

Uygulama sürecinde güzergah üzerine yerleştirilen seyir terasları, yağmur barınakları, dinlenme bankları ve bilgilendirme tabelalarının zeminle temasında çevreyle dost hafif montaj tekniklerinin tercih edilmesi gerektiği önemle belirtilmiştir. Orman tabanında zemin morfolojisini koruyan, toprak yapısına nefes aldıran ve sökülebilir ahşap ayakların kullanımının ekoturizmin doğayı koruma felsefesine tam uyum sağlayacağı ifade edilmektedir. Kermez meşesi, kocayemiş, laden, sakız ağacı ve kızılçamdan oluşan ada florasının devamlılığı için patika düzenlemelerinin doğal dokuya tam uyumlu malzemelerle tamamlanması hedeflenmektedir.

Projelerin katılımcı süreçlerle geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Tasarım ve uygulama adımlarında ada sakinlerinin, meslek odalarının, biyologların ve yerel yönetimin katkılarının sürece dahil edilmesinin projenin toplumsal kabulünü ve koruma etkinliğini artıracağı belirtilmektedir.

Ekoturizmin doğa koruma bilincini geliştiren eğitsel kimliğinin korunması, güzergahlarda kapasiteye dayalı ziyaretçi planlamasının yapılması ve yangın emniyet tedbirlerinin eksiksiz uygulanması gerektiği dile getirilmektedir.

5. Sahadaki Güncel Dinamikler ve Kurumsal Çalışmalar

Hukuki kararlar, stratejik ilkeler ve sahadaki mevcut durum karşılaştırıldığında, kamu idarelerinin farklı alanlarda yürüttüğü uygulamalar aşağıdaki tabloda özetlenmektedir:

İmar Süreçleri ve Yapı Güvenliği

12 Mayıs 2023 onaylı planların iptali ve Geçiş Dönemi Koruma Esasları'nın mahkemece değerlendirilmesi sonrasında, Adalar'da yeni planlama dönemi başlamıştır. İBB ve Adalar Belediyesi ortaklığıyla yürütülen yeni planların tamamlanmasıyla birlikte yapı güçlendirme ve yasal izin süreçleri şeffaf ve kurallı bir temele kavuşacaktır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2015/3 sayılı genelgesi doğrultusunda her yıl 1 Haziran ile 1 Eylül tarihleri arasında turizmin ve ada sükunetinin korunması amacıyla uygulanan inşaat durdurma kuralları sahada uygulanmaktadır.

Taşıma Kapasitesi ve Katı Atık Yönetimi

Adalar, özellikle bahar ve yaz aylarında yüksek sayıda günübirlik ziyaretçiyi ağırlamaktadır. Deniz ulaşımının sağladığı erişim kolaylığı karşısında ada içi temizlik ve geri dönüşüm hizmetleri Adalar Belediyesi ve İBB birimleri tarafından yoğun seferlerle yürütülmektedir. Strateji Belgesi’nde hedeflenen geri kazanım, depozito iadesi ve sıfır atık uygulamalarının tam anlamıyla yerleşmesi için kurumsal altyapı güçlendirilmektedir.

Ulaşım Modelleri ve Yaya Odaklı Yaşam

2020 yılında faytonların yerini alan elektrikli araçların ardından, UKOME izin süreleri doğrultusunda İBB ve İETT tarafından ASELSAN-KARSAN üretimi tescilli, sessiz ve sıfır emisyonlu M sınıfı elektrikli araçlar hizmete sunulmuştur. İdare, hastane ve okul erişimi gibi kamu hizmetlerinin sürekliliği ve engelli vatandaşların ulaşım hakkı doğrultusunda bu araçların gerekliliğini vurgulamaktadır. Ada sakinleri ise Adalar'ın sit alanı statüsünü ve yaya yolu kimliğini öne çıkararak sokakların boyutlarına uygun, daha hafif ve küçük araçların yaygınlaştırılmasını arzu etmektedir.

Orman Güvenliği ve Sezonluk Tedbirler

İstanbul Valiliği, iklim koşulları ve yangın hassasiyeti sebebiyle 6831 sayılı Orman Kanunu uyarınca yaz aylarında ormanlık alanlara girişleri denetimli hale getiren genelgeleri uygulamaktadır. Bu tedbirler kapsamında orman içi yürüyüş parkurlarındaki hareketlilik yangın güvenliği önceliğiyle yönetilmekte; orman gözetleme ekipleri sahada kontrollerini sürdürmektedir.

6. Bütüncül Mekânsal Yönetişim ve Gelecek Hedefleri

Marmara Denizi ve Adalar Özel Çevre Koruma Bölgesi’ndeki planlama süreci, koruma ilkelerinin yerel paydaşların katılımıyla zenginleştirilmesinin değerini ortaya koymuştur. Yargı kararları; orman yangın güvenliği şeritlerinin, kıyı etütlerinin, altyapı analizlerinin ve taşıma kapasitesi hesaplarının koruma amaçlı planlamanın ayrılmaz parçaları olduğunu tescil etmiştir.

İBB ve Adalar Belediyesi ortaklığında yürütülen yeni 1/5000 ve 1/1000 ölçekli koruma amaçlı plan çalışmaları, Adalar Strateji Belgesi’nin Aralık 2024 revizyonundaki ilkeleri sahayla buluşturacak temel zemindir. Bu doğrultuda anakara ile Adalar arasındaki deniz ulaşımında dinamik kapasite takip mekanizmalarının geliştirilmesi faydalı olacaktır. Orman içi ekoturizm ve dinlenme parkurlarında yer alan ünitelerin tamamen doğal ve demonte ahşap tekniklerle zeminle uyumlu hale getirilmesi koruma hedeflerine hizmet edecektir.

Ulaşım sisteminde, adanın yaya odaklı sokak yapısına uyumlu mikromobilite çözümleri geliştirilerek toplu taşıma dengeli bir seviyeye taşınmalıdır. Binaların depreme karşı güçlendirilmesi çalışmalarında, ilçe belediyesi fen heyetlerinin yetkisiyle işlemlerin güvenli ve hızlı biçimde tamamlanması sağlanmalıdır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tarım ve Orman Bakanlığı, İBB, Adalar Belediyesi, meslek odaları ve yerel sivil toplumun temsil edildiği ortak bir koordinasyon mekanizması ile Adalar'ın kültürel ve doğal mirası geleceğe güvenle aktarılacaktır.